Kulalisha

Ubaguzi wa Fikra (kutoka Kigiriki hypnos, maana yake "usingizi"), unaojulikana pia kama Uchawi wa Fikra au Kulalisha kwa Makusudi, ni hali ya mabadiliko ya fikra ambayo mtu anaweza kupata kwa kusudi, ambayo huongeza uwezekano wa kukubali mapendekezo, kukumbuka, au kubadilisha hisia na tabia. Hali hii inafanana na kulala kwa macho na kwa kawaida hufanywa kwa msaada wa mganga wa fikra au mtaalamu wa ubaguzi wa fikra.

Ufafanuzi

Ubaguzi wa Fikra si usingizi. Ni hali ya kutulia na kuzingatia sana, ambapo mtu anaweza kuziba fikra zake nyingi za kila siku na kuzingatia kwa kina hoja moja, wazo moja, au kumbukumbu. Katika hali hii, ubunifu wa akili huongezeka na mtu anaweza kushughulikia mambo ya ndani ya fikra kwa urahisi zaidi. Wataalamu wanasema kuwa kila mtu ana uwezo wa kupata hali ya ubaguzi wa fikra, kwani ni hali ya asili kama vile kupoteza fikra unaposikiliza muzuri au kuwa mwenye kutulia unaposoma kitabu kizuri. Tofauti ni kwamba katika ubaguzi wa fikra, hali hii inaongozwa na mtaalamu kwa lengo maalum la kutibu, kufundisha, au kusaidia mtu.

Historia

Ulimwenguni

Matumizi ya mbinu zinazofanana na ubaguzi wa fikra yamekuwepo katika tamaduni mbalimbali za kale. Wagiriki wa kale walitumia maeneo ya kuponya (kama vile Asklepios) ambapo wagonjwa walilazwa na wakaguliwa kupata ndoto za kuponya. Katika karne ya 18, daktari Mmjerumani Franz Mesmer alianzisha dhana ya "magnetism ya binadamu" au mesmerism, ambayo ilikuwa msingi wa ubaguzi wa kisasa. Mwanasayansi Mwingereza James Braid ndiye aliyeleta neno "hypnosis" mwaka wa 1840 na kuanzisha utafiti wa kisayansi.

Tanzania

Katika Tanzania, dhana ya kuelekeza fikra au kumlaza mtu kwa madawa ya asili imekuwepo kwa muda mrefu katika mila na desturi za makabila mbalimbali. Waganga wa jadi wa Kisukuma, kama vile bafumu, walitumia ngoma, maduara, na maneno maalum kuwaleta watu katika hali ya kutulia na kuzingatia ili kuwasaidia kupata masuala ya kiroho au kimatambiko. Mbinu hizi za kutia mzimu au kupunga zilikuwa na lengo la kulainisha akili ya mgonjwa. Mwanzoni mwa karne ya 20, matibabu ya kisasa yalipoanza kuenea, dhana ya ubaguzi wa fikra ililetwa na madaktari na wanapsikolojia wa Kizungu. Leo, imeunganishwa katika mfumo wa afya wa kisasa na pia inatumika katika nyanja za ustawi wa kibinafsi.

Aina za Ubaguzi wa Fikra

Kuna aina nyingi za ubaguzi wa fikra, zikiwemo:

Ubaguzi wa Kitabibu: Hutumiwa na madaktari, wanapsikolojia, na wataalamu wa afya ya akili kwa madhumuni ya matibabu, kama vile kupunguza maumivu, kukabiliana na wasiwasi, au kuacha tabia mbaya kama kuvuta sigara.
Ubaguzi wa Kienyeji/Asili: Unahusisha mbinu za jadi za kulainisha akili, kama vile matumizi ya ngoma za jadi, maduara, na misemo katika shughuli za kitambiko na dini.
Ubaguzi wa Kujitegemea: Mtu anajifunza kujielekeza mwenyewe katika hali ya ubaguzi wa fikra, mara nyingi kwa kutumia rekodi za sauti, video, au maagizo ya kuandika, kwa lengo la kujidhibiti mawazo na hisia.
Ubaguzi wa Burudani: Unafanywa kwenye jukwaa kwa ajili ya burudani, ambapo watu wanachaguliwa kutoka kwa umati na kupewa maagizo ya kufanya mambo ya kuchekesha. Wahakikishe kwamba hii si matibabu na inaweza kuwa na hatari kwa baadhi ya watu.
Kulalisha kwa Kurudi Nyuma: Ni aina maalum ya ubaguzi wa fikra inayotumiwa kukumbusha na kuchambua tukio la zamani, kwa nadra sana tukio la utotoni, kwa lengo la kueleza na kutibu tatizo la sasa.

Utafiti wa Kisayansi

Utafiti wa kisayansi wa kisasa, kwa kutumia vifaa vya kuona utendaji wa ubongo kama vile fMRI na EEG, umeonyesha kwamba ubongo unabadilika wakati wa ubaguzi wa fikra. Sehemu za ubongo zinazohusika na uangalifi wa kujua na udhibiti wa mwili hubadilika shughuli zake. Taasisi za kimataifa kama Chuo Kikuu cha Stanford na Chuo Kikuu cha Harvard zimefanya utafiti unaothibitisha ufanisi wa ubaguzi wa fikra katika kupunguza maumivu hasa katika upasuaji na matibabu ya meno. Hata hivyo, wanasayansi bado wanabishana kuhusu uhalisi wa kumbukumbu za kurudi nyuma na kiwango cha uwezo wa mtu kufanya jambo ambalo halingependi kawaida.

Nchini Tanzania, utafiti wa moja kwa moja kuhusu ubaguzi wa fikra bado ni mdogo. Hata hivyo, taasisi kama Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, hasa Idara ya Saikolojia, na Chuo Kikuu cha Muhimbili cha Afya na Sayansi (MUHAS) wamekuwa na maslahi katika kuchunguza matumizi ya mbinu mbadala za matibabu ya akili, ikiwa ni pamoja na ubaguzi wa fikra, katika mazingira ya Kitanzania.

Matumizi

Katika mazingira ya Tanzania, ubaguzi wa fikra unatumika katika nyanja kadhaa:

Afya ya Akili na Hisia: Kutibu matatizo ya wasiwasi, hofu, msongo wa mawazo, na baadhi ya hali ya kisaikolojia. Pia kunasaidia katika udhibiti wa maumivu, hasa kwa wagonjwa wa saratani, majeraha, au wakati wa kujifungua.
Kubadilisha Tabia: Kusaidia watu kuacha udanganyifu wa tumbako, kunywa pombe kwa kiwango kikubwa, kula kupita kiasi, au kunyemelea chakula.
Uboreshaji wa Utendaji: Wanariadha, wanamuziki, na wanafunzi wanaweza kuitumia kuboresha ushirikiano, kupunguza hofu ya kujitokeza, na kuongeza kumbukumbu na umakini.
Masuala ya Kisheria: Wakati mwingine hutumiwa kusaidia mashahidi au wahusika wa jinai kukumbuka maelezo ya tukio, ingawa matokeo hayana uthibitisho mkali wa kisayansi na hayakubaliki kote mahakamani.
Uchumi na Biashara: Katika mafunzo ya uongozi na uuzaji, mbinu za kuongea na kushawishi zinazotumia kanuni za ubaguzi wa fikra zinafundishwa ili kuongeza ufanisi.

Hali ya Kisheria Tanzania

Nchini Tanzania, Ubaguzi wa Fikra haujasimiliwa wazi katika sheria maalum. Hata hivyo, matumizi yake yanatawaliwa na masharti ya taasisi zilizoidhinishwa.

Matumizi ya Kitabibu: Yanaruhusiwa tu ikiwa yanafanywa na wataalamu waliosajiliwa na bodi husika, kama vile Baraza la Madaktari la Tanzania, Baraza la Tanzania la Uuguzi, au Baraza la Wasaikolojia Tanzania. Daktari, msaikolojia, au nesi anayetumia ubaguzi wa fikra kama sehemu ya matibabu lazima awe na mafunzo ya ziada na kufuata kanuni za maadili.
Matumizi ya Kienyeji: Yanatawaliwa na sheria na mila za jadi. Waganga wa jadi wanapaswa kusajiliwa na Baraza la Waganga wa Jadi Tanzania (BTA) na kufanya kazi zao kwa mujibu wa kanuni zao.
Matumizi ya Burudani: Haina udhibiti maalum, lakini ikiwa itasababisha madhara ya kisaikolojia au kimwili kwa mhusika, mtendaji anaweza kushitakiwa kwa kukiuka sheria za kujeruhi.
Ushauri: Umma unashauriwa kuepuka watu wasio na sifa wanaojidai kuwa waganga wa fikra, na kuhakikisha kwamba mtaalamu yeyote anayetumia ubaguzi wa fikra ana leseni halali na anafanya kazi katika taasisi inayojulikana.

Mtazamo wa Kitamaduni na Kijamii

Mtazamo wa jamii ya Tanzania kuhusu ubaguzi wa fikra ni mchanganyiko wa kuvutiwa na kuogopa. Kwa upande mmoja, kuna heshima kubwa kwa uwezo wa akili na mbinu za jadi za kuponya. Watu wengi wanaamini katika nguvu ya maneno na dhana ya kuingia katika hali tofauti ya fikra, kama inavyojitokeza katika matambiko na sherehe za jadi. Kwa upande mwingine, kwa sababu ya uhusiano wake na uchawi na mizimu katika mila nyingi, na pia kutokana na ubaguzi wa fikra wa burudani unaoonyeshwa kwenye runinga, watu wengine huona hii kama "ushawishi wa shetani" au ujanja wa kuwadhuru. Kanisa katoliki na misheni ya Kikristo nyingi nchini Tanzania mara nyingi huikataa kikamilifu, ikiiona kama mbinu ya kiroho isiyofaa. Hata hivyo, kuna ongezeko la uelewa na ukubali, hasa katika miji mikubwa kama Dar es Salaam, Mwanza, na Arusha, ambapo watu wanaotumia matibabu ya kisasa wanaanza kuiona kama chombo cha matibabu.

Wataalamu Mashuhuri Tanzania

Ingawa uwanja bado ni mdogo, kuna wataalamu wachache wa Tanzania wamejipatia sifa katika utafiti na matumizi ya ubaguzi wa fikra:

Dk. Anna M. Mwansasu (Mwanasaikolojia): Mhadhiri katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam ambaye ameandika makala kuhusu matumizi ya mbinu mbadala za matibabu ya akili, ikiwa ni pamoja na ubaguzi wa fikra, katika mazingira ya Kiafrika.
Dk. Juma M. Fundi (Daktari wa Akili): Daktari wa akili aliyejifunza na kutumia ubaguzi wa fikra katika kupunguza matumizi ya dawa kwa wagonjwa wake katika Hospitali ya Taifa ya Muhimbili.
Bw. Rajab S. Mwenda: Mwanasaikolojia aliyesajiliwa na mwanzilishi wa Kituo cha Ubaguzi wa Fikra cha Tanzania (THC) jijini Dar es Salaam, kinachotoa mafunzo na huduma za matibabu.
Nyang’wa M. Nyang’wa (Mganga wa Jadi): Mganga wa jadi Mwasukuma aliyejulikana kwa kutumia mbinu za jadi za kulainisha akili katika kutibu watu wenye matatizo ya hofu na kukosa usingizi katika Mkoa wa Mwanza.

Tazama Pia

Marejeo

(Makala hii inahitaji marejeo zaidi. Saidia Wikipedia kwa kuongeza marejeo ya kuaminika.)

Viungo vya Nje

[Baraza la Wasaikolojia Tanzania]
[Baraza la Madaktari la Tanzania]
[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam - Idara ya Saikolojia]