Հիպնոս

Հիպնոս (հին հունարեն՝ ὕπνος — «քուն»), երբեմն նաև հիպնոսաբանություն կամ հիպնոսաթերապիա, գիտակցության փոփոխված վիճակ է, որը բնութագրվում է կենտրոնացված ուշադրությամբ, կրճատված ծայրամասային գիտակցությամբ և սեփական մտքերի ու պատկերացումների նկատմամբ ռեակտիվության բարձրացմամբ։ Այն հաճախ առաջացվում է հիպնոսավորողի կողմից տրվող բանավոր հրահանգների և առաջարկությունների շարքի միջոցով։ Հիպնոտիկ վիճակում անձը կարող է ավելի ընդունակ դառնալ ընդունելու առաջարկություններ, որոնք կարող են վերաբերել վարքագծային փոփոխություններին, ընկալման փոփոխություններին կամ հիշողության մոբիլիզացիային։

Սահմանում

Հիպնոսը գիտակցության բնականոն, բայց փոփոխված վիճակ է, որը տարբերվում է և՛ արթնացումից, և՛ քնից։ Այն կարելի է նկարագրել որպես կենտրոնացման և ուշադրության բարձրացված վիճակ, որի ժամանակ անհատի քննադատական մտածողությունը ժամանակավորապես թուլանում է, և նա դառնում է ավելի ընդունակ առաջարկություններ ընդունելուն։ Կարևոր է ընդգծել, որ հիպնոսը կամքի կորուստ կամ գիտակցության կորուստ չէ։ Հիպնոսավորված անձը պահպանում է վերահսկողությունը իր գործողությունների նկատմամբ և չի կարող ստիպված լինել անել այն, ինչը հակասում է նրա բարոյական սկզբունքներին։ Հիպնոսը հաճախ օգտագործվում է որպես թերապևտիկ գործիք՝ այլ մեթոդների հետ համատեղ, և հայտնի է որպես հիպնոթերապիա։

Պատմություն

Համաշխարհային համատեքստ

Հիպնոսանման վիճակների օգտագործումը բուժման նպատակով հնագույն արմատներ ունի։ Հին Եգիպտոսի «քնի տաճարներում», ինչպես նաև Հին Հունաստանում Ասկլեպիոսի պաշտամունքի շրջանակներում օգտագործվել են առաջարկության և տրանսի մեթոդներ։ Ժամանակակից հիպնոսի հիմնադիրը համարվում է գերմանացի բժիշկ Ֆրանց Անտոն Մեսմերը (1734-1815), ով առաջ քաշեց «կենդանական մագնիսականության» տեսությունը, թեև նրա մեթոդները գիտականորեն հաստատված չէին։ 19-րդ դարում անգլիացի բժիշկ Ջեյմս Բրեյդը տվեց գիտական հիմքեր երևույթին և հորինեց «հիպնոս» տերմինը։ Հետագայում ֆրանսիական Նանսիի դպրոցի (Լիեբո, Բեռնհայմ) և Փարիզի դպրոցի (Ժան-Մարտին Շարկո) աշխատանքները մեծապես նպաստեցին հիպնոսի հոգեբանական և բժշկական ընկալմանը։ 20-րդ դարում Միլթոն Էրիքսոնի աշխատանքները հեղափոխական էին, հիմնադրելով էրիքսոնյան հիպնոսը, որը հիմնված է անուղղակի և անհատականացված առաջարկությունների վրա։

Հայաստանում

Հայաստանում հիպնոսի պրակտիկան ունի համեմատաբար երիտասարդ պատմություն՝ կապված խորհրդային ժամանակաշրջանի գիտական և բժշկական զարգացումների հետ։ ԽՍՀՄ-ում հիպնոսը ճանաչված էր որպես բժշկական մեթոդ և օգտագործվում էր հիմնականում կլինիկական պայմաններում՝ հոգեբուժության և նյարդաբանության շրջանակներում։ Հայաստանում այն դասավանդվում էր Երևանի Մխիթար Հերացու անվան Պետական Բժշկական Համալսարանի նյարդաբանության և հոգեբուժության ամբիոններում։ Անկախությունից հետո, 1990-ական թվականներին, հիպնոթերապիայի ոլորտում նկատելի է դարձել միջազգային փորձի և մոտեցումների ներթափանցումը։ Հայաստանում առաջին պրոֆեսիոնալ հիպնոլոգների մի մասը կրթություն է ստացել Ռուսաստանում և Եվրոպայում, այնուհետև գործունեություն ծավալել Հայաստանում։ 2000-ականներից սկսած՝ Երևանում սկսեցին գործել առաջին մասնավոր կենտրոնները, որոնք առաջարկում էին հիպնոթերապիայի ծառայություններ՝ հիմնականում սթրեսի կառավարման, ծխելու դադարեցման և ֆոբիաների վերացման համար։

Տեսակներ

Հիպնոսը դասակարգվում է ըստ նրա ինդուկցիայի եղանակի և կիրառման բնույթի։

Դասական (ուղղակի) հիպնոս. Ավանդական մեթոդ, որի դեպքում հիպնոսավորողը տալիս է ուղղակի, հրամայական առաջարկություններ («քնում ես ավելի խորը», «ձեռքդ թեթևանում է»)։ Հաճախ կապված է բժշկական հիպնոզի հետ։
Էրիքսոնյան հիպնոս. Մշակվել է Միլթոն Էրիքսոնի կողմից։ Օգտագործում է պատմություններ, փոխաբերություններ և անուղղակի առաջարկություններ, որպեսզի անգիտակցականի հետ շփում հաստատի։ Ավելի կառուցողական է և հաճախ օգտագործվում է հոգեթերապիայում։
Ինքնահիպնոս (աուտոհիպնոս). Անհատի կողմից ինքնուրույն հիպնոտիկ վիճակի մեջ մտնելու տեխնիկա՝ ինքնառաջարկությունների կամ ձայնագրությունների միջոցով։ Օգտագործվում է ինքնաօգնության, թեթևացման և նպատակների դրվածքի համար։
Ռեգրեսիվ հիպնոս. Տեխնիկա, որն ուղղված է անցյալի հիշողությունների, հատկապես մանկության տարիների, վերականգնմանը։ Հայաստանում այս մեթոդը երբեմն օգտագործվում է հոգետրավմատիկ փորձառությունների հետ աշխատելու համար, սակայն պահանջում է բարձր որակավորումով մասնագետ։ Ավելի մանրամասն տես՝ Ռեգրեսիվ հիպնոս։
Բժշկական/Կլինիկական հիպնոզ. Կիրառվում է բժշկական հաստատություններում՝ ցավի կառավարման, անզգայացման, հոգեսոմատիկ խանգարումների բուժման համար։

Գիտական հետազոտություններ

Ժամանակակից նյարդագիտությունը, օգտագործելով ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիա (ֆՄՌՏ) և էլեկտրաուղեղագրություն (ԷՈւԳ) մեթոդները, հաստատել է, որ հիպնոտիկ տրանսի ժամանակ ուղեղի գործունեությունը որակապես փոխվում է։ Ապացուցված է, որ նվազում է հետին կինգուլյար կեղևի ակտիվությունը, որը պատասխանատու է գիտակցության և միջավայրի մոնիտորինգի համար, ինչը կարող է բացատրել առաջարկությունների նկատմամբ բարձր ընկալունակությունը։ Հիպնոսը արդյունավետ է ցավի կառավարման մեջ՝ ակտիվացնելով ուղեղի այն հատվածները, որոնք պատասխանատու են ցավի ընկալման համար։ Հոգեբանության մեջ բազմաթիվ հետազոտություններ հաստատել են հիպնոթերապիայի արդյունավետությունը հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (ՀՏՍԽ) ախտանիշների նվազեցման, անհանգստության և ֆոբիաների բուժման, ինչպես նաև որոշ սովորությունների (ծխելու, գերսնման) փոփոխման գործում։ Հայաստանում համակարգված գիտական հետազոտություններ հիպնոսի ոլորտում դեռևս սահմանափակ են, սակայն Երևանի պետական բժշկական համալսարանում և Երևանի պետական համալսարանում անհատական հետազոտողներ ուսումնասիրում են առաջարկության մեխանիզմները և հիպնոսի կիրառումը կլինիկական հոգեբանության մեջ։

Կիրառություն

Հիպնոթերապիան Հայաստանում և ամբողջ աշխարհում կիրառվում է բազմաբնույթ խնդիրների լուծման համար.

Բժշկություն. Ցավի կառավարում (քրոնիկ ցավ, ծննդաբերության ցավ, վիրահատական միջամտություններ), հոգեսոմատիկ խանգարումներ (գրգռված աղիքի համախտանիշ, հիպերտոնիա), մաշկային հիվանդություններ (սորիազ, մոլուսկումներ)։
Հոգեթերապիա և հոգեբանություն. Անհանգստության, դեպրեսիայի, ֆոբիաների, ՀՏՍԽ-ի բուժում։ Սթրեսի կառավարում և էմոցիոնալ վերականգնում։
Վարքային թերապիա. Վնասակար սովորությունների (ծխելու, ալկոհոլի չարաշահման, գերսնման) հաղթահարում։ Նիհարելու և սննդի հետ կապված խնդիրների լուծում։
Սպորտ. Սպորտային հոգեբանության մեջ՝ կատարողականության բարձրացման, կենտրոնացման ուժեղացման, մրցումներից առաջ անհանգստության նվազեցման համար։ Հայաստանի որոշ սպորտսմեններ օգտվում են այս մեթոդից։
Ստեղծագործականություն և ուսուցում. Ստեղծագործական կարողությունների բացահայտում, ուսուցման գործընթացի արագացում, քննական սթրեսի հաղթահարում։
Անձնական զարգացում. Ինքնագնահատականի բարձրացում, նպատակների դրվածք, հաղորդակցման հմտությունների բարելավում։

Հայաստանում իրավական կարգավիճակ

Հայաստանում հիպնոթերապիան չի կարգավորվում առանձին օրենքով կամ հատուկ լիցենզավորման կարգով։ Այնուամենայնիվ, դրա կիրառումը ենթակա է ընդհանուր բժշկական և հոգեբուժական օրենսդրությանը։

Բժշկական կիրառում. Հիպնոսը որպես բուժման մեթոդ կարող է կիրառել միայն բարձրագույն բժշկական կրթություն ունեցող և համապատասխան մասնագիտացում (հոգեբույժ, հոգեթերապևտ, նյարդաբան) ստացած անձը։ Բժշկական գործունեություն առանց լիցենզիայի պատժելի է Հայաստանի Քրեական օրենսգրքով։
Հոգեբանական կիրառում. Հիպնոթերապիան կարող են կիրառել կլինիկական հոգեբաններ, որոնք անցել են հատուկ վերապատրաստում այս ոլորտում։ Հայաստանում հոգեբանների գործունեությունը պաշտոնապես չի լիցենզավորվում, սակայն պատասխանատվությունը պահպանվում է «Քաղաքացիների առողջության մասին» օրենսգրքի շրջանակներում։
Ոչ բժշկական կիրառում. Կան բազմաթիվ կենտրոններ և անհատ գործնականներ, որոնք առաջարկում են հիպնոթերապիա անձնական զարգացման, կոչումների փոփոխման կամ ռեգրեսիվ թերապիայի համար։ Նրանց գործունեությունը գտնվում է իրավական «մոգական գոտում»։ Հաճախորդների համար կարևոր է ստուգել մասնագետի կրթությունը, փորձը և մասնագիտական միություններին անդամակցությունը։ Հայաստանում գործում է «Հայաստանի հիպնոլոգների և հոգեթեր