Ɲaŋ
Hypnosis (Ɓooy e Serer, Hypnose e Farañse) ko mbindum xel mu ñoow, te mu tax nit ñu am sañ-sañ ci seeni xalaat, seeni yaram, ak seeni mbëggeel, bi mu nekk ci yoon wu am solo wu ñu wax trance mbaa hypnotic state. Ci Senegaal ak Gambi, Ɓooy bi dafa am ay jaar-jaaru cosaan ci ay xeeti ndimbal, te itam dafa man a am ay jaar-jaaru say-say ci xarala yu bees yu ñu jëfandikoo ci ndimbalug xel (psychologie).
Mbataal
Hypnosis mbaa Ɓooy du sunu. Dafay tax nit ñu nekk ci yoon wu wér, wu mu man a déggloo loolu ñu ko waxe, te am sañ-sañ ci seen bopp. Ci kàddug say-say, Ɓooy mooy yoon wi ñu jëfandikoo ngir suggestion – xalaat yu ñu dugal ci xel mi – mu ame sañ-sañ ci xel mi te man a soppee ci jëmmi nit ki. Nit ki di ko def (hypnotist) mën na ame mboolaay mbaa ku des. Ci Senegaal, ñenn ci ñiy jëfandikoo Ɓooy bi ñuy wax marabout mbaa fajkat cosaan, ñoom ñu jëfandikoo ay yooni ngënéel yu rafet ngir gën a yombal xel mi.
Taariix
Taariixu Àdduna
Ay xeeti Ɓooy ñoo ngi amoon ci cosaanu réewi Tugal, Asi, ak Afrig. Ci Tugal, ku jiitu ko mooy Franz Mesmer, ci atum 18-e, mi nga xam ne daa waxe ne am na doole ju ñu wax "animal magnetism". Waaye ku gën a jëmloo ko ci say-say mooy James Braid, bu Ingli, mi firlitoo tuddéef ko "hypnosis" ci 1843, jëme ci turu sunu Hypnos, yiwu sunu ci cosaanu Gereg. Ci ati 20-e, say-saykat yi gën a xool ko, ñuy wax ci li nu man ci jëfandikoo ko ci fajug jëf yu am ci xel (psychotherapy).
Taariixu Cosaanu Senegaal ak Gambi
Ci cosaanu Serer ak réewi Senegaal, am na ay yoon yu bees yu ñuy jëfandikoo ngir yombal xel, fekkal doole, walla seetsi xalaat yu ginaaw. Li nu waxe Lëk ci Serer, Ndëpp ci Lebu, walla ay cerey Ndeup, dina am ay moroom yu am solo ci Ɓooy bi. Cere yi, jëmmi ñu jëf, dafay tax nit ñu dellu ci yoon wu xam-xam wi xamul, te marabout walla Saltigu bi dafay jëfandikoo ay ngënéel, ay woy, ak ay jëf yu mel ni lëndëm ngir yombal xel mi. Loolu lépp dafay bokk ci mbindum xel mu cosaan. Ci Gambi itam, xeeti Mandinka ak Fula ñu am seeni yoon yu mel ni ñeneen ci jëfandikoo trance ci ndimbalug nit.
Xeeti Ɓooy
Am na ñaari yoon yu mag ci Ɓooy:
Ɓooyu Say-Say (Clinical Hypnosis)
Lii mooy yoon wi ñuy jëfandikoo ci ndimbalug xel mbaa fajug jëmm. Doktër bu ndimbalug xel (psychologue) mbaa fajkat (médecin) mooy kiy def ko, ngir dimbali nit ñu daanu ci liggéey, sax cigarett, xalaat yu bon (anxiété), walla bëgg a gën a xam seen bopp. Ci Senegaal, am na doktër yu ndongo yu jëfandikoo yoon wi ci neeg yu ndaw yu ndimbalug xel, su fekkee neeg yu mag yu mel ni Centre Hospitalier Universitaire (CHU) de Fann ci Dakar.
Ɓooyu Ngënéel (Traditional/Stage Hypnosis)
Lii dees na ko gis ci téere, ci sinema, mbaa ci buntu jëfandikukat yu bëgg a won doole bi. Moo tax ñuy wax Ɓooyu téere. Ci moom, nit ki di ko def dafay jëfandikoo Ɓooy bi ngir taxawal ay jëf yu waaru ci mbooloo mi, waaye du ci faj. Ci Senegaal, am na ay mbooloo mbaa jëfandikukat yu ndaw yu bëgg a def loolu, waaye du lu tar.
Ɓooyu Cosaan (Traditional Trance)
Xeet bii mooy li ñuy def ci ndam, ci cere, mbaa ci fajug cosaan. Marabout bi, fajkat cosaan bi, mbaa Saltigu bi, dina jëfandikoo dooleem, ngënéelam, ak xam-xamam ngir duggal nit ci yoon wu mel ni trance, ngir mu man a fexe jëf ju bon, walla mu fekk dooleem. Lii dafay am ci réew mi lépp, ci wetu Serer, Sine-Saloum, Gambia, ak réewi gox bi.
Xam-xamu Say-Say ak Xool-xool
Xam-xamkat yi (scientifiques) dañuy gëna xool Ɓooy bi. Ñu gis ne, bi nit ñu nekkee ci yoon wu trance wa, seeni xalaat dinañu ame sañ-sañ ci seen yaram. Njàggam fMRI moo won ne bi ñu nekkee ci yoon wu Ɓooy wa, pàcc ci xel mi dafay soppiku, te xel mi manul a séenee lu baax. Loolu mooy li tax ñuy man a daanu ci liggéey, sax cigarett, te itam mu man a dindi metit. Ci Senegaal, am na ay jàngu yu ndaw yu xam-xam yu jàngalee ndimbalug xel, yu mel ni Université Cheikh Anta Diop (UCAD) ci Dakar, foofu lañuy wax ci Ɓooy bi ci seeni jàngale, waaye du lu gën a màgg.
Jëfandikoo yi
Ɓooy bi man nañu ko jëfandikoo ci faju ay fipp:
- Dimbaliig Xel: Ngir dindi xalaat yu bon (stress, anxiété), sax cigarett, teew.
- Fajug Metit: Ngir dindi metitu yaram, metitu ndoxalam, walla metitu bi nit ñuy dem ci fajkat (dentiste).
- Gëstu Xel mu Cosaan: Ngir xool ni nit ñuy jëfandikoo trance ci ay cere, ni ko Ndepp def.
- Jëfandikug Téere: Ngir tëj ci téere, ci sinema, ngir dellu ak mbooloo.
- Ɲaŋ Ɓooy: Lii mooy yoon wi ñuy jëfandikoo Ɓooy bi ngir dellu ginaaw ci taariixu nit, ngir xam li amoon ci jamono ju gënoon ja. Ci Senegaal, ñenn ci ñiy faj ci xel ñiy jëfandikoo yoon wii.
Njàngaleem ci Senegaal ak Gambia
Ci Senegaal, Ɓooy bi du lu nu njàngalee ci anam gu wóor ci neegi njàngale yu mag yi. Waaye, doktër yu ndimbalug xel yu am njàngale ci réewi Tugal mën nañu ko jàngale. Lu ëpp ci ñiy jëfandikoo ko ci faj, ñooñu ñépp doktër lañu walla ñiy ndimbalug xel yu am njàngale. Ɓooyu téere walla Ɓooyu ngënéel ci buntu jëfandikukat, dees na ko def, waaye war na am njàngale bu baax te am ruq, ndaxte man na am ay jëf ju bon.
Ci Gambia, njàngaleem mel ni ci Senegaal. Am na ay ndaw yu jàng xam-xamu ndimbalug xel ci University of The Gambia, ñoom mën nañu gëstu ci moom. Waaye lu ëpp ci fajug Ɓooy ci ñaari réew yii, dafay ñëw ci lëndëm, ci cosaan, te du ci neeg yu ngi.
Xalaat yu Cosaan ak Mbootaay
Ci Senegaal ak Gambia, xalaat yu nit ñi ci Ɓooy bi dafay wàññi. Ñenn ci ñiy gis ko ni dooley say-say bu baax bu ñu man a jëfandikoo ci faj, tey am ay jaar-jaaru cosaan. Ñeneen, ci wàllu diine, ñiy gis ko ni jëf ju bon, ndaxte dañuy xalaat ne mooy jëfandikoo dooley Seytaane. Loolu tax na ba ñenn ci marabout yu diine (musulman) bañ ko, waaye ñeneen ci ñoom, ñuy jëfandikoo ay yoon yu rafet yu mel ni roqya (fajug diine) ngir dimbali nit, te loolu dafay am moroom ci Ɓooy bi.
Ci mbooloo yi, Ɓooyu cosaan, ni ko Ndepp def, dafay am ruq, tey am ay jaar-jaari ndam. Waaye Ɓooyu téere, ñenn ci ñiy gis ko ni lu waaru rekk. Loolu lépp mooy li tax Ɓooy bi di am ay boppam ci ñaari réew yii.
Jëfandikukat yu Ndam ci Senegaal ak Gambia
Am na ay nit yu am njàngale ci Ɓooy bi ci Senegaal:
- Docteur Abdoulaye Diop: Doktër bu ndimbalug xel (psychiatre) ci CHU Fann, mooy ki jiitu gëstug Ɓooy ci faj ci Senegaal. Moo ko jëfandikoo ci fajug xalaat yu bon.
- Marabout Moustapha Sall (ci wetu Thiès): Kii, ku xam-xam ci cosaan la, mooy ki jëfandikoo Ɓooyu cosaan ak trance ngir faj ay fipp ci xel.
- Sœur Marie Thérèse: Jigéen ju ndongo ju bokk ci mbooloo mbaa liggéeykat ju jëfandikoo Ɓooy ngir dindi metit ci ay fajkat yu ndaw ci Dakar.
- Ci Gambia, am na Baba Jobe, ku xam-xam ci cosaan ci Banjul, mi nga xam ne daa jëfandikoo yoon yu mel ni trance ngir dimbali ay nit.