ہپنوسس
ہپنوسس (انگریزی: Hypnosis) اک ایسا ذہنی حال یا عمل ہے جیندے وچ توجہ مرتکز تھیندی ہے، تخیل وچ اضافہ تھیندا ہے، تے تجویز قبول کرݨ دی صلاحیت ودھدی ہے۔ ایہ اک تعاون تے مشق تے مبنی عمل ہے جیندے وچ ہپنو تھراپسٹ تے مریض دے درمیان رابطہ ضروری ہے۔ ہپنوسس کوں عام طور تے غلط فہمی نال نیند یا بے ہوشی نال جوڑیا ویندا ہے، پر حقیقت وچ ایہ اک بیدار، متوجہ تے فعال ذہنی کیفیت ہے۔
تعریف
ہپنوسس کوں تجویزی حالت یا تبدیل شدہ شعور دی کیفیت دے طور تے بیان کیتا ویندا ہے۔ ایں حالت وچ فرد دی توجہ کہیں ہک خاص خیال، تصور یا احساس تے مرتکز تھی ویندی ہے تے اوہ معمول دے مقابلے وچ تجویزاں کوں زیادہ آسانی نال قبول کر سڳدا ہے۔ ہپنو تھراپسٹ ہک رہنما دا کردار ادا کریندا ہے جیہڑا فرد کوں ایں کیفیت وچ داخل تھیوݨ وچ مدد ݙیندا ہے۔ ہپنوسس دا مقصد ذہنی تے جذباتی تبدیلی پیدا کرݨ، عادات وچ تبدیلی گھن آوݨ، یا ماضی دے تجربات نال نمٹݨ ہوندے۔ ایہ کوئی جادو یا مافوق الفطرت طاقت کائنی، بلکہ انسانی دماغ دی ہک طبیعی صلاحیت ہے۔
تاریخ
ہپنوسس دی تاریخ قدیم تہذیباں، بشمول مصر تے یونان دے خواب گاہاں (Sleep Temples) نال جڑی ہوئی ہے، جتھاں شفا دے لئی توجہ مرتکز کرݨ دے طریقے استعمال کیتے ویندے ہن۔ جدید ہپنوسس دی بنیاد 18ویں صدی دے جرمن ڈاکٹر فرانز اینٹن میسمر دے کم تے رکھی ڳئی، جیہڑے "جانوری مقناطیسیت" (Animal Magnetism) دے نظریے دے نال کم کریندے ہن۔ 19ویں صدی وچ برطانوی ڈاکٹر جیمز بریڈ نے ایں عمل دا ناں "ہپنوسس" (یونانی نیند دے دیوتا 'ہپنوس' توں) رکھا۔
پاکستان وچ تاریخ
پاکستان وچ ہپنوسس دی تاریخ مقامی روحانی تے صوفیانہ روایات نال جڑی ہوئی ہے۔ دم جھاڑ، تعویذ تے توجہ مرتکز کر کے علاج کرݨ دے طریقے قدیم زمانے توں موجود ہن۔ 20ویں صدی دے وسط وچ، جدوں مغربی نفسیات پاکستان پہنچی، تاں ہپنوسس کوں وی ہک سائنسی علاج دے طور تے متعارف کرایا ڳیا۔ پاکستان وچ پہلے باقاعدہ ہپنو تھراپسٹ وچ ڈاکٹر خالد محمود (لاہور) تے ڈاکٹر محمد اجمل (کراچی) دے ناں قابل ذکر ہن، جیہڑے 1970ء تے 1980ء دے ݙہاکے وچ سرگرم ہن۔
قسماں
ہپنوسس دی کئی قسماں ہن، جنہاں وچوں کجھ مندرجہ ذیل ہن:
- روایتی ہپنوسس: ایں وچ تھراپسٹ سڄے الفاظ وچ ہدایات ݙیندا ہے تے مریض کوں آرام دہ حالت وچ گھن کے مخصوص مقصد دے حصول تے کم کریندا ہے۔
- اریکسونین ہپنوسس: امریکی ماہر نفسیات ملٹن اریکسن دے ایجاد کردہ ایں طریقے وچ کہاݨیاں، استعارے تے باطنی اشارے استعمال کیتے ویندے ہن۔ پاکستان وچ وی ایہ طریقہ مقبول ہے۔
- سیلف ہپنوسس: ایہ اوں کیفیت کوں آپݨے آپ پیدا کرݨ دا عمل ہے جیندے وچ فرد ریکارڈنگز، اسکرپٹس یا سکھلائی دے ذریعے آپݨے آپ کوں تجویزاں ݙیندا ہے۔
- رجعت ہپنوسس (رجعت ہپنوسس): ایں قسم وچ فرد کوں ماضی دے تجربات، خاص طور تے بچپن یا گذشتہ زندگیاں دے خیالی یا حقیقی واقعات تک "واپس" گھن جایا ویندا ہے۔ پاکستان وچ ایہ قسم کجھ متنازعہ ہے۔
سائنسی تحقیق
عالمی سطح تے، امریکن سائیکولوجیکل ایسوسی ایشن (APA) سمیت کئی سائنسی ادارے ہپنوسس کوں ہک جائز تے تحقیق شدہ نفسیاتی عمل دے طور تے مندے ہن۔ تحقیقات ݙسدیے ہن جو ہپنوسس درد دے انتظام، بے چینی وچ کمی، تے عادات (جیویں تمباکو نوشی چھوڑݨ) وچ تبدیلی دے لئی مؤثر ثابت تھی سڳدا ہے۔
پاکستان وچ، جامعہ کراچی دے شعبہ نفسیات تے یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور ورگے اداریاں وچ ہپنوسس تے محدود پیمانے تے تحقیق تھئی ہے۔ پاکستانی جریدے جرنل آف پاکستان سائیکولوجیکل ایسوسی ایشن وچ وی ایں موضوع تے مقالے شائع تھیندے رہندے ہن۔ تحقیقات وچ پاکستانی آبادی وچ ایندے اثرات تے ثقافتی قبولیت دے پہلوں تے زور ݙتا ویندا ہے۔
استعمال
ہپنوسس دے استعمالات بہت وسیع ہن:
- طبی تے نفسیاتی علاج: درد دا انتظام (خاص طور تے دندان سازی وچ)، فوبیا دا علاج، تناؤ تے بے چینی وچ کمی، نیند دے مسائل، تے پوسٹ ٹرامیٹک سٹریس ڈس آرڈر (PTSD) دے علاج وچ۔
- برتاؤ وچ تبدیلی: وزن گھٹاوݨ، تمباکو نوشی یا منشیات دی لت توں نجات، پڑھائی وچ بہتری تے کھیلاں دی کارکردگی وچ اضافے دے لئی۔
- عدالتی نظام: بعض ممالک وچ، گواہاں دی یادداشت تازہ کرݨ دے لئی ہپنوسس دا محدود استعمال تھیندا ہے، پر پاکستان وچ ایہ عمل عدالتی طور تے تسلیم شدہ کائنی۔
- تفریحی مقاصد: اسٹیج ہپنوسس شوز دے ذریعے، جیہڑے پاکستان دے وݙے شہراں وچ کجھ مقبولیت رکھدے ہن، پر ایں کوں پیشہ ورانہ علاج سمجھݨ دی غلطی کائنی کرݨی چاہیدی۔
پاکستان وچ قانونی حیثیت
پاکستان وچ ہپنوسس دے لئی کوئی واضح قومی قانون یا ریگولیٹری باڈی کائنی۔ پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل (PMDC) ہپنوسس کوں بطور علاج تسلیم کریندی ہے، پر صرف اونہی طبی یا دندان سازی دے پیشہ ورانہ افراد کوں ایں دے استعمال دی اجازت ہے جیہڑے ایں وچ مناسب تربیت حاصل کر چکے ہوون۔ بغیر طبی قابلیت دے ہپنوسس دے ذریعے علاج کرݨ غیر قانونی تے ناقابل تعزیر ہے۔ کجھ صوبائی سطح تے صحت دے محکمے ایں تے نظر رکھیندے ہن، پر اکثر معاملات غیر ریگولیٹڈ رہندے ہن۔
ثقافتی رویے
پاکستانی معاشرے وچ ہپنوسس دے بارے وچ رویے مختلف ہن۔
- روحانی رابطہ: کجھ لوک، خاص طور تے دیہاتی علاقیاں وچ، ہپنوسس کوں جادو، جنات نال تعلق یا سحر نال جوڑ کے ݙیہدے ہن، جیہڑا ایں دے بارے وچ خوف تے شک پیدا کریندا ہے۔
- جدیدیت پسندی: شہری علاقیاں، خاص طور تے کراچی، لاہور تے اسلام آباد وچ، تعلیم یافتہ طبقہ ایں کوں ہک سائنسی نفسیاتی علاج دے طور تے قبول کریندا پیا ہے۔
- مذہبی نقطہ نظر: کجھ مذہبی حلقے ہپنوسس کوں مشکوک ݙیہدے ہن، ایہ سوچدے ہوئے جو ایہ انسان دے اختیار تے عقیدے تے اثر انداز تھی سڳدا ہے۔ جݙݨ جو ݙوجھے علماء ایں کوں جائز سمجھدے ہن اگر ایہ طبی مقاصد دے لئی تے کہیں ماہر دے ہتھوں استعمال تھیوے۔
- میڈیا دا اثر: ہندوستانی تے پاکستانی ڈرامےآں تے فِلماں وچ ہپنوسس کوں اکثر غلط طریقے نال پیش کیتا ویندا ہے، جیندے نال عوام وچ غلط فہمیاں پھیلدیاں ہن۔
پاکستان وچ قابل ذکر ماہرین
پاکستان وچ ہپنوسس دے میدان وچ خدمت کرݨ والے کجھ قابل ذکر افراد ایہ ہن:
- ڈاکٹر طارق محمود (لاہور): ہپنو تھراپسٹ تے نفسیاتی معالج، جنہاں نے کئی سالاں توں تربیتی ورکشاپس دا انعقاد کیتا ہے۔
- ڈاکٹر عائشہ سنجری (کراچی): کلینکل سائیکولوجسٹ جیہڑے درد دے انتظام تے بے چینی دے علاج وچ ہپنوسس استعمال کریندے ہن۔
- پروفیسر ڈاکٹر محمد وسیم (پشاور): ہپنوسس تے تحقیق کرݨ والے اکادمیک تے مصنف۔
- سید زاہد حسین (اسلام آباد): ہک سرٹیفائیڈ ہپنو تھراپسٹ جیہڑے برتاؤ وچ تبدیلی دے لئی کم کریندے ہن۔
ایہ لوک اکثر پاکستان سائیکولوجیکل ایسوسی ایشن دے تحت یا خود مختار طور تے کم کریندے ہن تے عوامی آگاہی مہماں وچ حصہ گھندے ہن۔