Гипноз
Гипноз (желтойн маттара: ὕπνος — «йоьхь») — цхьаьна кепара дика хьаькъна психофизиологин хӀоттам, цуо кхуьу цхьаьна кепара психологин техникийн гӀоьнца, цуо гойту ларйинарг а, гипнотизёр а йукъахь йолу дика хьаькъна йукъаметтиг. Гипнозан хенахь ларйинарго йоккха концентраци йолуш йолу хӀуманашна тӀе, суггестин (вовшахтосуьйтуш йолу) дешнашна тӀе, цуо гойту меттагишна а, физикин а реакцеш, цхьаьна хенан йукъахь чӀогӀа релаксаци а, йукъара чоьхьара концентраци а йолуш. Гипноз лелайо медицинехь, психологин консультацешкахь, спортехь, аьлча а цуо гӀо до дезанаш дӀадаккха, стрессех лаьцна, некъаш хийца, аьтту беш болу психологин хӀоттам кхолла.
ДӀаяздар
Гипноз — иза психофизиологин хӀатӀам бу, цуо кхуьу дика хьаькъна суггести а, концентраци а йолуш йолу цхьаьна кепара хьесапийн гӀоьнца. И хӀатӀам чӀогӀа релаксацин а, чоьхьара йозаллин а, гипнотизёран дешнашна тӀе йоккха дӀа аьтту болу хьаькъаллин а бахьнехь кхуьу. Гипнозан хенахь ларйинарган хааран кӀоргалла хийцалуш йац, амма цуьнан сацам баран гӀирс хийцало, цуо суггестин тӀегӀа чӀагӀйо. Классикан гипнозехь ларйинарго гипнотикан трансан кӀоргаллашка кхачало, цигахь цуьнан йукъара хаар дика хьаькъа ду, амма вовшахтосуьйтуш йолу дешнашна тӀе чӀогӀа реакци ло.
Истори
Дуьненан истори
Гипнозан кепанаш лелийна шира заманахь дуьйна, шира мисархойн, инкойн, грекийн, риман лордашна а, элпашна а чохь. Амма цуьнан Ӏилманан кеп кхоьллина XVIII—XIX бӀешерашкаха. Французийн лор Франц Антон Месмер (1734—1815) кхоьллина «магнетизман» теори, цуо билгалдоккхура цхьаьна кепара «планетин Ӏаткъам» адам тӀе. Цул тӀаьхьа, XIX бӀешеран чаккхенгахь, французийн невропатолог Жан-Мартен Шарко гипноз лелийна истерин эмчийн хьесапаш санна. Цуьнан белхашна тӀехь Пьер Жане а, Зигмунд Фрейд а болх бира, цхьаьна хан яллалц Фрейд гипноз лелийна неврозан терапи хӀиттош.
Российн а, Нохчийчоьнан а истори
Россехь гипнозан Ӏилма кхиар хилира XIX бӀешеран чаккхенгахь. Петарбухан а, Москохан а лорхой болхбира цхьаьна кепара психотерапевтикин методикаш кхолла. Нохчийчохь гипнозан практика кхечира XX бӀешеран шолгӀачу декъехь, психологин а, психиатрин а Ӏилма кхиарца цхьаьна. Советийн заманахь гипноз лелайора медицинехь цхьаьна хьесап санна, цуьнан тӀе лелабора чӀогӀа контролехь. Нохчийн мотт буьйцу нахана гипнозан гӀо дина психологин травмаш дӀадаккха, цуо гӀо дира дов а, стрессех а лаьцна. ХӀинца а Нохчийчохь гипноз лелайо цхьаьна эмчашна а, психологашна а, психотерапевташна а.
Кепаш
Гипнозан дукха кепаш йу, уьш йиста йеха терахьийн а, техникийн а бахьнехь.
- Классикан (директивни) гипноз — иза гипнотизёран чӀогӀа вовшахтосуьйтуш йолу дешнийн гӀоьнца кхуьу. Ларйинарган тӀехь йоккха Ӏаткъам йолуш бу и кеп.
- Эриксонан гипноз — америкин психиатр Милтон Эриксон кхоьллина, иза чӀогӀа йовзийна а, метафораш а, дийцарш а лелош йу. Нохчийн мотт буьйцу нахана и кеп чӀогӀа йовзу, аьлча а цуо ларйинарган менталан кепан а, культурин а хьолашна кийчахь болало.
- Регрессин гипноз — иза лелайо ларйинарган дахаран хьалхалера дӀадаьхьна хиламаш тӀаьхьарг йоккхуш. Нохчийн мотт буьйцу нахана иза лелайо психологин травмаш дӀадаккхархьама. Цуьнга кӀезиг хаьржира Регрессин гипноз.
- Аутогенни тренировка — иза ларйинарго цхьаьна хан йолуш лелайо, цуо гӀо до цхьаьна хан йолуш релаксаци йан а, вовшахтосуьйтуш йолу дешнаш деш а.
Ӏилманан талламаш
Дуьненахь а, Российн Федерацехь а гипноз таллайо нейрофизиологин а, психологин а Ӏилманийн гӀоьнца. Российн Ӏилманчаша, масала, Павлов Иван Петровичан болх беш, гипноз билгалбоккху санна цхьаьна кепара цхьаьна хан йолуш хьаькъаллин хӀоттам, цуо гойту лакхара нерван гӀирсан цхьаьна хан йолуш процессаш. ХӀинца нейрофизиологаша мозган гӀирс (масала, fMRI) лелайо гипнозан хенахь мозган гӀирсаш хийцайалар тарйеш. Талламаш гойту, гипнозан хенахь мозган кӀеда кӀорге хийцало, цуо гойту чӀогӀа концентраци а, релаксаци а йолуш хӀоттам.
Россехь гипноз таллайо Москохан пачхьалкхан университетан, Петарбухан университетан, Российн ӀАМН психологин а, психиатрин а институташкахь. Нохчийн Республикехь цхьаьна талламаш ду психологин факультетехь Нохчийн пачхьалкхан университетехь, цигахь талламо йо психологин хьесапийн эффективность, цхьаьна хьесапаш йу гипнозан элементаш.
Леладар
Гипноз лелайо дукха агӀонашкахь:
- Медицина а, психотерапи а: депресси дӀадаккхар, фобийш, стрессех лаьцна, сиха дӀабохку наркотикийн а, алкоголийн а лелар, сихаллин некъаш хийца (масала, таро йац дӀабохку).
- Спорт: спортхойн психологин хӀоттам кечдар, концентраци йаккхар, кӀела кӀоргалла латтор.
- Образовани: йоза дика хилар, экзаменашна хьалхара стрессех лаьцна.
- Йукъараллин болам: сцена тӀехь лелар, публикин дешнаш деш.
Нохчийчохь гипнозан леладар чӀогӀа йекъа медицинан а, психологин а гӀоьнца. Грозничохь йолу Республикин клиникин больницашкахь а, психологин центрашкахь а гипноз лелайо психотерапевташ цхьаьна хьесап санна.
Российн Федерацехь а, Нохчийн Республикехь а юридически статус
Российн Федерацехь гипноз лелош йу медицинан а, психологин а гӀо луш, цуьнан лелор чӀогӀа регулийла йу законца. Гипноз лелайо сертификаци йина лорхой-психотерапевташ а, психологаш а. Российн Федерацин законо «Декхарш луш йолу медицинин гӀо латторехь» гипноз билгалйоккху санна цхьаьна кепара психотерапевтикин методика. Цундела, цуьнан лелорхочуьнга йоза йиш йац, сертификат а, лицензи а йиш йац.
Нохчийн Республикехь а иштта цхьаьна правилаш йу. Гипноз лело тарло цхьаьна медицинан учрежденешкахь, лицензи йина болу. Йукъараллин меттигашкахь, масала семинарашкахь йа тренингашкахь, гипноз лелор тарло, амма иза медицинан гӀо йац, цундела иза рекламировать йац санна эмчийн гӀо. Нохчийн Республикин Лакхара судехь а, прокуратурехь а гипноз лелайо криминалистикехь, амма иза чӀогӀа кӀезиг хьолехь.
Культурин агӀо
Нохчийн йукъараллехь гипнозан тӀе кхаьчна меттанийн а, динан а агӀо. Исламехь суггести а, гипноз а лело тарло, амма цхьаьна хьесапаш исламан догматашца йоьвзуш йац. Нохчийн йукъараллехь психологин гӀо дика кхетадо, амма гипнозан тӀе кхаьчна са а йу, аьлча а цуьнан тӀехь йу мистикин нийса йац аьлла кхетам. Цхьаьна наха гипноз йовзу санна цхьаьна кепара Ӏилманан гӀирс, цуо гӀо до дезанаш дӀадаккха, цхьаьна нахана иза йовзу санна цхьаьна кепара йоца хӀума.
Нохчийн мотт буьйцу нахана гипнозан гӀо дика кхетадо, аьлча а цуо гӀо до дов а, стрессех а лаьцна, нохчийн йукъараллин историн бахьнехь. Амма гӀо луш деза терапевт хӀора кӀантехь вара исламан догматашца, цуьнан дешнаш нохчийн мотт буьйцу нахана кийчахь болабеза.
Билгалдаккхар йина лелориш Россиехь а, Нохчийчохь а
Российн Федерацехь гипнозан агӀора болх бина дукха лорхой а, психологаш а.
- Кашпировский Анатолий Михайлович — советийн а, российн а психотерапевт, телевизионехь йолу массанхьа сеансаш бинарг.
- Сытин Георгий Николаевич — российн психолог а, лор а, кхоьллина цхьаьна кепара суггестин методика — «исбаьхьаллин аутогенни тренировка».
- Грачев Геннадий Иванович — российн психолог, болх бира гипнозан а, суггестин а агӀонашкахь.
Нохчийн Республикехь гипноз лелайо цхьаьна психологаш а, психотерапевташ а, уьш йукъараллин болх беш йу. Царна йукъахь ду Грозничохь болх беш йолу Республикин психологин центр «Даймохк» болх беш йолу специалисташ, царна йукъахь лелайо гипнозан элементаш психологин консультацешкахь. Нохчийчоьнан ӀАМН лорхой а болх беш йу цхьаьна психосоматикин баланийн терапин агӀора.