Hipnosis
Hipnosis (kastilla aru: hipnosis, grigu aru: ὕπνος hipnos, "ikiña") uka amuyunaka ch’amanchaña, amuyt’añataki chiqapa uñt’ayawi, ukax chiqapachas uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’asi. Ukax juk’a pusiwi amuyunakampi, kunayman chiqapachanakarux uñt’ayawinakampiw puriñataki yanapt’ata, ukat janiw kunapachatix hipnotista sutiniru yatichirjamaw jark’aqasiñapataki. Hipnosisax juk’a «amuyu pusiwi» uñacht’ayata, ukat ukax janiw ikiñapataki, jan ukax janiw chiqap amuyunakat jark’aqañapataki.
Ukax juk’a yatxatawi, qulla nayraru sarnaqawi, ukat juk’a pusiwi llamk’anakampi llamk’achata, ukatx kunayman jaqinakarux kunsa uñt’ayawinakax hipnosisarux jark’aqasipxi, ukjamax janiw sasaw kunapachatix janiw ukham amuyunakapataki. Bolivia, Piruwnaxa, hipnosisax kunayman thakhipanakampi, ukat yatichäwinakampi, ukat jaqinakax kunayman llamk’anakarux hipnosisarux apnaqasipxäna, ukhamaraki janiw wali aski uñt’ayawinakat jark’aqañataki.
Satawi
Hipnosisax juk’a **amuyu pusiwi** uñacht’ayata, ukax uñt’ayawinakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’asi. Ukax janiw ikiñapataki, jan ukax janiw chiqap amuyunakat jark’aqañapataki, asaw ukax juk’a «amuyu chiqap uñt’ayawi» sat uñacht’ayata. Hipnosisan uñt’ayawix hipnotista sutin yatichirjamaw arsusi, ukatx ukhamax kunayman thakhinakarux yanapt’asi, ukatx uka thakhinakax uñt’ayawinakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki, ukatx kunayman llamk’anakarux apnaqasiñataki, akham jamuqasax juk’a pusiwi amtani, janiw kunapachatix jark’aqasiñapataki.
Nayra sarnaqäwi (Uraqpachataki + Markasataki)
Hipnosisan nayra sarnaqäwix nayra pachanakanx qullunakaxa, Egipto, Grigu markanakanx ukat Indi markanakanx jikxatasi, ukhamax kunayman ikiñ yatxatawinakampiw. Franz Anton Mesmer (1734-1815) sutinix Austria markat jach’a yatichatawix «magnetismo animal» sat yatxatawix hipnosisan nayra sarnaqäwin uñt’ayasi. Ukat James Braid sutinix Escocia markat médico, ukatx uka «hipnosis» satawix uñachayañatakix 1843 maranx.
Bolivia markanxa, Piruwna markanxata, hipnosisax **yatxatawi kallpachawi** ukat **jamuqawi yatxatawinakampiw** ch’amanchasita. Nayra pachanakanx qullunakaxa, ukatx kunayman ikiñ yatxatawinakaxa, ukatx amuyu kallpachäwinakaxa, ukatx uñt’ayawinakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’ata, ukax hipnosisan nayra uñacht’awinakampi walja amuyt’asi. Jichhax kunayman kallpachäwinakaxa, ukatx yatichäwinakaxa, ukatx jaqinakax kunayman llamk’anakarux hipnosisarux apnaqasipxäna, ukhamaraki janiw wali aski uñt’ayawinakat jark’aqañataki.
Uñacht’awinaka
Hipnosisax kunayman uñacht’awinakampiw uñt’ayasi:
- Hipnosis clásica ukat hipnosis directiva: Ukax yatichirjamax chiqap arsuwinakampiw uñt’ayawinakarux yanapt’asi, ukatx uñt’ayawix ukham amuyunakaruw puri.
- Hipnosis Ericksoniana: Milton H. Erickson sutin yatichatawip uñacht’ayata, ukax metáforanakampiw, ukatx chiqap arsuwinakampiw, ukatx uñt’ayawinakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’asi.
- Autohipnosis: Ukax jaqipax jupapaw hipnosisarux jark’aqasi, ukatx kunayman llamk’anakarux apnaqasi, akham jamuqasax juk’a pusiwi amtani, janiw kunapachatix jark’aqasiñapataki.
- Hipnosis regresiva ukat Hipnosis kutiña: Ukax nayra pachanakarux kutiñataki yanapt’asi, ukatx kunayman kunsa uñt’ayawinakax jark’aqasiñataki.
Yatxatawi ch’amanchaña
Yatxatawix hipnosisanx kunayman ch’amanchanakampiw uñt’ayasi. Neuroimagenenakax uñt’ayawinakax hipnosisar jark’aqatänxax kunayman amuyu ch’amanchanakampiw uñt’ayasi, ukatx uka amuyu ch’amanchanakaxa, ukatx uñt’ayawinakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’asi. Ukax janiw kunapachatix janiw chiqap amuyunakat jark’aqasiñapataki, asaw ukax juk’a amuyu pusiwi uñacht’ayata.
Bolivia markanxata, Piruwna markanxata, kunayman yatxatawi utañanakax hipnosisarux ch’amanchasipxäna, ukatx ukhamax kunayman jaqinakarux yanapt’asi. Piruwna markanx **Universidad Peruana Cayetano Heredia** ukat **Universidad Nacional Mayor de San Marcos** ukanx hipnosisarux yatxatawi llamk’anak lurañataki yanapt’asi. Bolivia markanx **Universidad Mayor de San Andrés** ukat **Universidad Católica Boliviana** ukanx kunayman yatichäwinakax hipnosisarux yatxatawi llamk’anak lurañataki yanapt’asi.
Apnaqasawi
Hipnosisax kunayman apnaqasawinakampiw llamk’achasi:
- Qullañawi: Ukax kunayman llamk’anakarux apnaqasi, ukatx jaqinakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’asi, akham jamuqasax juk’a pusiwi amtani, janiw kunapachatix jark’aqasiñapataki.
- Amtawi: Ukax kunayman jaqinakarux yanapt’asi, ukatx ukhamax kunayman llamk’anakarux apnaqasi, ukatx janiw wali aski uñt’ayawinakat jark’aqasiñataki.
- Yatichäwi: Ukax kunayman yatichäwinakampiw llamk’achasi, ukatx jaqinakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’asi.
- Deportanaka: Ukax deportistanakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’asi.
- Jach’a yatiqañawi: Ukax kunayman jach’a yatiqañawinakampiw llamk’achasi, ukatx jaqinakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’asi.
Bolivia, Piruwna markanakan hipnosisan kamachiyawi
Bolivia markanx hipnosisax **yatxatawi kallpachawi** ukat **jamuqawi yatxatawinakampi** kamachiyasita. Ukax kunayman jaqinakax hipnosisarux apnaqasipxäna, ukatx ukhamax janiw wali aski uñt’ayawinakat jark’aqañataki. **Colegio de Psicólogos de Bolivia** ukanx hipnosisarux yatichäwinak lurañataki kamachiyasi, ukatx ukhamax kunayman jaqinakarux yanapt’asi.
Piruwna markanx hipnosisax **Ministerio de Salud** ukanx kamachiyasita, ukatx ukax kunayman jaqinakax hipnosisarux apnaqasipxäna, ukatx ukhamax janiw wali aski uñt’ayawinakat jark’aqañataki. **Colegio de Psicólogos del Perú** ukanx hipnosisarux yatichäwinak lurañataki kamachiyasi, ukatx ukhamax kunayman jaqinakarux yanapt’asi.
Marka amuyt’awinaka
Bolivia, Piruwna markanakanx hipnosisax kunayman amuyt’awinakampiw uñt’ayasi. Wali jaqinakax hipnosisax juk’a **yatxatawi kallpachawi** ukat **jamuqawi yatxatawi** sat uñt’ayapxäna, ukatx ukhamax kunayman jaqinakarux yanapt’asi. Ukhamarakix wali jaqinakax hipnosisax juk’a **janiw chiqap** ukat **janiw yatxatawi** sat uñt’ayapxäna, ukatx ukhamax janiw wali aski uñt’ayawinakat jark’aqañataki.
Qullunakaxa, ukatx kunayman markanakaxa, ukatx amuyu kallpachäwinakaxa, ukatx uñt’ayawinakax chiqap uñt’ayawinakaruw puriñataki yanapt’ata, ukax hipnosisan nayra uñacht’awinakampi walja amuyt’asi. Jichhax kunayman jaqinakax hipnosisarux apnaqasipxäna, ukatx ukhamax kunayman llamk’anakarux apnaqasi, akham jamuqasax juk’a pusiwi amtani, janiw kunapachatix jark’aqasiñapataki.
Bolivia, Piruwna markanakat yatichatawinaka
Bolivia markanx:
- Dr. Carlos Fernández López: Uka psicólogo sutinix La Paz markanx hipnosisarux yatichäwinak lurañataki yanapt’asi, ukatx ukhamax kunayman jaqinakarux yanapt’asi.
- Dra. María Elena Paredes: Uka médico sutinix Cochabamba markanx hipnosisarux qullañawinak lurañataki yanapt’asi, ukatx ukhamax kunayman jaqinakarux yanapt’asi.
Piruwna markanx:
- Dr. Luis Alberto Moya: Uka psiquiatra sutinix Lima markanx hipnosisarux yatichäwinak lurañataki yanapt’asi, ukatx ukhamax kunayman jaqinakarux yanapt’asi.
- Dra. Rosa María García: Uka psicóloga sutinix Arequipa markanx hipnosisarux qullañawinak lurañataki yanapt’asi, ukatx ukhamax kunayman jaqinakarux yanapt’asi.
Ukhamarakix **Sociedad Boliviana de Hipnosis Clínica y Experimental** ukat **Asociación Peruana de Hipnosis Médica y Psicoterapéutica** ukanx hipnosisarux yatichäwinak lurañataki yanapt’apxäna, ukatx ukhamax kunayman jaqinakarux yanapt’asi.