Diferencia entre revisiones de «प्रतिगमन सम्मोहन»

De Reincarnatiopedia
Bot: Created Regression Hypnosis article in Nepal Bhasa
Bot: Created Regression Hypnosis article in Garhwali
Línea 1: Línea 1:
<big>'''पुनर्जन्म सम्मोहन'''</big> (अङ्ग्रेजी: Regression Hypnosis वा Past Life Regression) भनेको [[सम्मोहन]] को एक विशेष प्रकार हो जसको माध्यमबाट व्यक्तिलाई उनको वर्तमान जीवनको बाल्यकाल वा पूर्वजन्मको स्मृतिको अन्वेषण गराइन्छ। यो एक चिकित्सीय प्रक्रिया मानिन्छ जसमा सम्मोहन चिकित्सकले ग्राहकलाई गहिरो विश्रामको अवस्थामा पुर्याएर पुराना घटनाहरू, भावनाहरू, वा पूर्वजन्मको अनुभवहरू पुन: अनुभव गर्न सहयोग गर्छन्। नेपाली सन्दर्भमा, यस प्रकारको चिकित्सा पुनर्जन्ममा रहेको सांस्कृतिक विश्वाससँग जोडिएर देखिन्छ।
<big>'''पिछला जन्म सम्मोहन'''</big> (अंग्रेजी: ''Regression Hypnosis'' या ''Past Life Regression'') एक प्रकार कु सम्मोहन चिकित्सा हो जिसमें व्यक्ति कु [[सम्मोहन]] कि गहरी अवस्था में ले जैकि, उनकी वर्तमान जिंदगी कि यादों से पिछड़िक या तो बचपन कि यादों (''Age Regression'') या फिर पिछला जन्म कथित यादों (''Past Life Regression'') तक पहुंचै जांद। इ कई बार "लाइफ बिटवीन लाइफ्स" (''Life Between Lives'' या LBL) थै, यानि मृत्यु औ जन्म कि बीच कि अवस्था कि अनुभूति कराणो लेई बि इस्तेमाल होन्द।


== परिभाषा ==
== परिभाषा ==
'''पुनर्जन्म सम्मोहन''' भनेको सम्मोहनको त्रुटिहीन अवस्थाको प्रयोग गरेर मानिसको चेतनालाई समयको पछाडि लैजाने प्रक्रिया हो। यसको उद्देश्य वर्तमान समस्याहरू, फोबिया, शारीरिक रोगहरूको मूल कारण, जुन पूर्वजन्मको घटनासँग सम्बन्धित हुन सक्छ, पत्ता लगाउनु हो। चिकित्सकहरूको विश्वास छ कि यी दमित स्मृतिहरू बाहिर निकालेर प्रशोधन गर्न सकिएमा व्यक्तिलाई मानसिक र शारीरिक रूपमा स्वस्थ बनाउन सकिन्छ। यसलाई '''आयु प्रतिगमन''' (Age Regression) भन्दा फरक मानिन्छ, किनभने आयु प्रतिगमनले मात्र वर्तमान जन्मको बाल्यकालमा फर्किने गर्दछ।
'''पिछला जन्म सम्मोहन''' एक चिकित्सात्मक प्रक्रिया हो जोकि सम्मोहन कि तकनीक पर आधारित छ। इसमें, एक प्रशिक्षित चिकित्सक या सम्मोहनकार (हिप्नोथेरेपिस्ट) व्यक्ति कु काफी गहरी रिलैक्स कि अवस्था में लै जांद, जैकि उनुकी चेतना कि सतह पर आम तौर पर दबी रैण वाली सूचनाओं तक पहुंच सक्यां। इ समस्या कि जड़, चाहे वो शारीरिक दर्द हो, फोबिया हो, या फिर अज्ञात डर औ चिंता, उनुकी मूल वजह ढूंढ़णो लेई इस्तेमाल हो सक्यां। मान्यता इ छ कि कई समस्याओं कि जड़ हमारे वर्तमान जन्म से पहल कि घटनाओं में छ, जेकरा तक इ प्रक्रिया द्वारा पहुंच सक्यां।


== इतिहास ==
== इतिहास ==
सम्मोहनको प्रयोग पुरानो भए तापनि पुनर्जन्म सम्मोहनको लोकप्रियता २०औं शताब्दीको मध्यपछि बढ्यो।
सम्मोहन कि मदद से पिछली यादों तक जाण कि अवधारणा नई नि छ, पर '''पिछला जन्म सम्मोहन''' कि लोकप्रियता कि शुरुआत २०वीं सदी कि मध्य में भयीं।
 
* '''मोरे बर्नस्टीन''' (Morey Bernstein): अमेरिकी व्यवसायी मोरे बर्नस्टीन कु इ क्षेत्र में अग्रणी मान्यां जांद। उनरि १९५६ कि किताब '''''द सर्च फॉर ब्राइडी मर्फी''''' (The Search for Bridey Murphy) ने दुनिया भर में हलचल मचा दी। इ किताब में उनु एक महिला (रूथ सिमंस) कु सम्मोहन करिक १९वीं सदी कि आयरलैंड में "ब्राइडी मर्फी" कि जिंदगी जीण कि कहाणी दर्ज करी, जेकरा बाद इ विधा पर चर्चा तेज भयीं।
* '''मोरे बर्नस्टाइन''': सन् १९५२ मा, अमेरिकी व्यवसायी '''मोरे बर्नस्टाइन''' ले "द सर्च फर ब्राइडी मर्फी" नामक पुस्तक लेखे, जसमा उनले एक महिला (रुथ सिमन्स) लाई सम्मोहन गरेर १९औं शताब्दीको आयरल्याण्डमा ब्राइडी मर्फीको रूपमा बाँचेको अनुभव बयान गरेका थिए। यो पुस्तक अन्तर्राष्ट्रिय बेस्टसेलर बन्यो र पश्चिमा संसारमा पुनर्जन्म सम्मोहनको प्रति चासो जगायो।
* '''ब्रायन वीस''' (Brian Weiss): अमेरिकी मनोचिकित्सक '''ब्रायन वीस''' कि १९८८ कि किताब '''''मेनी लाइव्स, मेनी मास्टर्स''''' ने इ विषय कु वैज्ञानिक औ चिकित्सीय दृष्टिकोण से प्रस्तुत करी। उनु अपणी मरीज "कैथरीन" कि कहाणी सुनायीं, जेकु सम्मोहन उपचार दैं समय ८६ पिछला जन्म कि यादें आयीं। वीस कि काम ने पिछला जन्म सम्मोहन कु एक चिकित्सीय औ आध्यात्मिक उपकरण कि रूप में स्थापित करण में बड़ी भूमिका निभाई।
 
* '''माइकल न्यूटन''' (Michael Newton): माइकल न्यूटन कि काम ने '''लाइफ बिटवीन लाइफ्स''' (LBL) कि अवधारणा कु विकसित करी। उनरि किताब '''''जर्नी ऑफ द सोल''''' में उनु बताया कि कैकि सम्मोहन कि मदद से व्यक्ति मृत्यु औ अगला जन्म लेण कि बीच कि अवस्था (सोल स्टेट) का अनुभव कर सक्यां, जैमें आत्माओं कि समूह, गाइड, औ जीवन कि योजना बणाण जैसी बातें शामिल छन।
* '''ब्रायन वेस''': सन् १९८० को दशकमा, अमेरिकी मनोचिकित्सक '''ब्रायन वेस''' ले आफ्नो ग्राहक "क्याथरीन" सँग गरेको सम्मोहन चिकित्साको अनुभवलाई "मेनी लाइभ्स, मेनी मास्टर्स" नामक पुस्तकमा लेखे। यो पुस्तकले पुनर्जन्म सम्मोहनलाई चिकित्सीय दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्यो र यसलाई विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रिय बनायो।
* '''डोलोरेस कैनन''' (Dolores Cannon): डोलोरेस कैनन ने अपणी '''क्वांटम हीलिंग हिप्नोथेरेपी''' तकनीक विकसित करी। उनु कई सत्रों में "विशेषज्ञ" कहल जाण वाली उच्च चेतना अवस्थाओं से बातचीत कि रिपोर्ट दीं, जेमें पृथ्वी कि इतिहास, अंतरिक्षीय जीवन, औ जटिल आध्यात्मिक अवधारणाओं पर चर्चा शामिल छै।
 
* '''माइकल न्यूटन''': '''माइकल न्यूटन''' ले आफ्नो कार्यलाई '''जीवनबीचको अवस्था''' (Life Between Lives - LBL) सम्मोहनमा केन्द्रित गरे। उनका पुस्तकहरू "जर्नी अफ द सोल" र "डेस्टिनी अफ द सोल" मा उनले व्यक्तिहरूले सम्मोहनमा पुनर्जन्म हुनुभन्दा पहिलेको आध्यात्मिक अवस्थाको बारेमा दिएको विस्तृत विवरणहरू समावेश गरेका छन्।
 
* '''डोलोरेस क्यानन''': '''डोलोरेस क्यानन''' ले '''क्वान्टम हिलिङ सम्मोहन''' को विकास गरे र धेरै पुस्तकहरू लेखिन् जसमा उनले पृथ्वी बाहिरका जीवन, भविष्यका दृश्यहरू, र प्राचीन सभ्यताहरूको बारेमा ग्राहकहरूले दिएका "स्मृतिहरू" लाई उल्लेख गरेकी छिन्। उनको कार्यले पुनर्जन्म सम्मोहनको दायरालाई परम्परागत सीमाभन्दा टाढा लगेकी छिन्।


== कार्यप्रणाली ==
== कार्यप्रणाली ==
पुनर्जन्म सम्मोहन सामान्यतया एक प्रशिक्षित चिकित्सक वा सम्मोहन चिकित्सकद्वारा गराइन्छ। प्रक्रिया निम्न चरणहरूमा हुन्छ:
पिछला जन्म सम्मोहन कि प्रक्रिया आमतौर पर कई चरणों में पूरी होन्द:
# '''पूर्व-चर्चा:''' चिकित्सक र ग्राहकबीच विश्वासको सम्बन्ध कायम गर्ने, उद्देश्य स्पष्ट गर्ने, र डर तथा गलत धारणाहरू हटाउने।
१. '''प्रारंभिक परामर्श''': चिकित्सक रोगी कि समस्या, इतिहास, औ उद्देश्य समझद।
# '''प्रवेश:''' गाइडेड मेडिटेसन वा सम्मोहन तकनीक प्रयोग गरेर ग्राहकलाई गहिरो विश्राम (ट्रान्स) को अवस्थामा लैजाने।
२. '''आराम औ सम्मोहन कि प्रेरणा''': रोगी कु आरामदायक स्थिति में बैठाया या लिटाया जांद। फिर शांत, स्थिर आवाज में विशेष सुझाव दै जांद जेकरा द्वारा वो धीरे-धीरे गहरी रिलैक्स कि अवस्था में चल्यां जांद।
# '''प्रतिगमन:''' ग्राहकलाई समयको पछाडि लैजाँदै, पहिलो याद आउने घटनाबाट सुरु गरेर, बाल्यकाल हुँदै, जन्मदिनसम्म लैजाने। त्यसपछि '''पुनर्जन्मको द्वार''' (जस्तै अन्धकारो सुरुङ वा प्रकाश) भएर अर्को जीवनमा प्रवेश गराइन्छ।
३. '''प्रतिगमन (रिग्रेशन)''': चिकित्सक रोगी कु समय में पीछे ले जाण लेई मार्गदर्शन करद। पहिल तो वर्तमान जीवन कि पुराणी यादों (जैसे स्कूल कि पहिल दिन) तक जाया जा सक्यां, फिर धीरे-धीरे जन्म कि समय, गर्भावस्था, औ फिर उनुकी कथित पिछली जिंदगी कि घटनाओं तक।
# '''अन्वेषण:''' ग्राहकले देखेको दृश्य, अनुभव गरेको भावना, र सम्बन्धित व्यक्तिहरूको बारेमा बयान गर्न लगाइन्छ। चिकित्सकले प्रश्नहरू सोधेर अनुभवलाई गहिरो बनाउँछन्।
४. '''अन्वेषण औ उपचार''': जो दृश्य या अनुभव सामने आन्द, चिकित्सक उनुकरा समझण औ उनमें से कै बि नकारात्मक भावना या ट्रौमा कु निकारण में मदद करद। इ "रीफ्रामिंग" या "रीलीज" कि प्रक्रिया हो सक्यां।
# '''समापन र पश्च-चर्चा:''' ग्राहकलाई सावधानीपूर्वक वर्तमानमा फिर्ता ल्याइन्छ र अनुभवको विश्लेषण गरी वर्तमान जीवनसँगको सम्बन्ध खोजिन्छ।
५. '''सामान्य अवस्था में वापसी औ चर्चा''': रोगी कु धीरे-धीरे सामान्य चेतना में लाया जांद औ फिर पूरे अनुभव पर चर्चा होन्द।
 
== प्रकारहरू ==
पुनर्जन्म सम्मोहनका मुख्य तीन प्रकारहरू छन्:
 
* '''आयु प्रतिगमन (Age Regression):''' यसमा व्यक्तिलाई वर्तमान जीवनको बाल्यकाल वा किशोरावस्थामा मात्र फिर्ता लगिन्छ। यो प्राय: मनोवैज्ञानिक आघात वा दमित स्मृतिहरू उपचार गर्न प्रयोग हुन्छ।
 
* '''पूर्वजन्म प्रतिगमन (Past Life Regression - PLR):''' यो सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो जसमा व्यक्तिलाई वर्तमान जन्मभन्दा अगाडिको एक वा धेरै जीवनमा लैजाने प्रयास गरिन्छ।


* '''जीवनबीचको अवस्था प्रतिगमन (Life Between Lives Regression - LBL):''' यो अत्यन्त गहिरो प्रक्रिया हो जसमा व्यक्तिलाई पूर्वजन्म पनि छोडेर, मृत्यु पछिको आध्यात्मिक अवस्था (देवलोक, आत्माको समूह, गुरुहरूसँगको भेटघाट) अन्वेषण गराइन्छ। माइकल न्यूटनले यसलाई लोकप्रिय बनाए।
== प्रकार ==
पिछला जन्म सम्मोहन कि मुख्य रूप से तीन प्रकार छन:
* '''आयु प्रतिगमन (Age Regression)''': इसमें व्यक्ति कु उनुकी वर्तमान जिंदगी कि पिछली उम्र (जैसे बचपन या किशोरावस्था) में ले जाया जांद। इ अक्सर वर्तमान समस्याओं कि जड़, जे बचपन कि कै दुखद घटना से जुड़ी छ, उनुकी पहचान औ उपचार लेई इस्तेमाल होन्द।
* '''पिछला जन्म प्रतिगमन (Past Life Regression)''': इ सबसे चर्चित प्रकार छ। इसमें व्यक्ति कु उनुकी वर्तमान जन्म से पहल कि कै जिंदगी कि अनुभवों तक ले जाया जांद। लोग अक्सर अलग-अलग ऐतिहासिक काल, स्थान, लिंग, औ सामाजिक स्थिति में अपण आप कु देख्दन।
* '''जीवनांतराल प्रतिगमन (Life Between Lives Regression - LBL)''': इ माइकल न्यूटन द्वारा विकसित उन्नत प्रकार छ। इसमें व्यक्ति कु मृत्यु कि तत्काल बाद कि अनुभव औ फिर अगला जन्म लेण से पहल कि आध्यात्मिक दुनिया (सोल वर्ल्ड) कि यात्रा करायी जांद। इ अनुभव अक्सर गहन आध्यात्मिक ज्ञान, जीवन कि योजना समझण, औ आत्मा कि गाइडों से मिलण जैसी बातें लैन्द।


== वैज्ञानिक दृष्टिकोण ==
== वैज्ञानिक दृष्टिकोण ==
पारम्परिक विज्ञान र मनोविज्ञानले पुनर्जन्म सम्मोहनलाई '''विवादास्पद''' मान्दछ। अधिकांश वैज्ञानिकहरू यसलाई '''अवैज्ञानिक''' ठान्छन्। उनीहरूको मुख्य तर्कहरू यसप्रकार छन्:
वैज्ञानिक समुदाय '''पिछला जन्म सम्मोहन''' कि प्रति सामान्यतः संशयवादी रवैया रखद। मुख्य आलोचना इ छ कि सम्मोहन कि अवस्था में दिमाग बहुत सुझाव ग्रहण करण लेई संवेदनशील होन्द। कथित पिछली जिंदगी कि यादें वास्तव में किताबों, फिल्मों, कहाणियों, या सामूहिक चेतना से आई सूचनाओं कि एक कल्पनाशीन पुनर्संयोजन हो सक्यां। मनोविज्ञान इ "क्रिप्टोमनेसिया" (भूली हुई यादों कि गलत याद आण) औ "कन्फैब्युलेशन" (अचेतन रूप से कहाणी बणाण) जैसी घटनाओं कि ओर इशारा करद। हालांकि, ब्रायन वीस जैका कुछ चिकित्सकों कि दावा छ कि चिकित्सीय लाभ, भले ही यादों कि स्रोत कुछ बि हो, वास्तविक औ महत्वपूर्ण छन।
* सम्मोहनको अवस्थामा मस्तिष्क '''कल्पनाशील''' हुन्छ र व्यक्तिले सिनेमा, किताब, किंवदन्ती, वा सामाजिक संस्कारबाट सिकेका कुराहरूलाई नै वास्तविक स्मृतिको रूपमा अनुभव गर्न सक्छ। यसलाई '''कन्फ्युजन इफेक्ट''' भनिन्छ।
* चिकित्सकले सोध्ने प्रश्नहरूमा '''सुझाव''' (Suggestion) हुन सक्छ, जसले ग्राहकलाई कल्पना गर्न प्रेरित गर्दछ।
* पुनर्जन्मको अस्तित्वलाई प्रमाणित गर्ने कुनै पनि वैज्ञानिक प्रमाण छैन।
तर, केही चिकित्सकहरू भन्छन् कि यदि यसबाट ग्राहकको मानसिक वा शारीरिक समस्या (जस्तै अज्ञात डर, दर्द, वा सम्बन्धमा समस्या) ठीक हुन्छ भने यसको '''चिकित्सीय मूल्य''' महत्त्वपूर्ण छ।


== पुनर्जन्म अनुसन्धान ==
== पुनर्जन्म शोध ==
पुनर्जन्मको अध्ययन गर्ने केही शोधकर्ताहरूले पुनर्जन्म सम्मोहनबाट प्राप्त जानकारीलाई अर्को स्रोतसँग जोडेर प्रमाण खोज्ने प्रयास गरेका छन्। उदाहरणका लागि, सम्मोहनमा कोहीले आफू ऐतिहासिक व्यक्ति भएको बताएमा, त्यो व्यक्तिको इतिहास र सम्मोहनमा दिइएको विवरणमा कति मेल खान्छ भनेर जाँच गरिन्छ। '''इयान स्टिभेनसन''' जस्ता शोधकर्ताहरूले नेपाल लगायत विश्वका धेरै ठाउँमा '''स्वतःस्फूर्त पुनर्जन्म स्मृति''' (बच्चाहरूले आफैं भन्ने) को अध्ययन गरे, तर उनले सम्मोहनलाई प्रमाणको विश्वसनीय स्रोतको रूपमा स्वीकार गरेनन्।
भारत औ कई एशियाई देशों में '''पुनर्जन्म''' कि अवधारणा धार्मिक मान्यताओं में गहराई से जुड़ी छ। इ मान्यता कि आधार पर, '''पिछला जन्म सम्मोहन''' कि प्रति रुचि स्वाभाविक छ। डॉ. '''इयान स्टीवेनसन''' (Ian Stevenson), एक अमेरिकी मनोचिकित्सक, ने पुनर्जन्म कि संभावना पर दशकों तक वैज्ञानिक शोध करी, खासकर बच्चों में स्वतः सामने आण वाली पिछली जिंदगी कि यादों कि जांच करिक। उनरि काम, जेमें भारत समेत कई देश शामिल छन, ने इ विषय कु एक गंभीर शोध कि विषय बणाया। उत्तराखंड औ हिमाचल कि कई गांवों में बच्चों द्वारा अपणा "पिछले परिवार" कि याद करण कि घटनाएं सुन्यां जांद, जे स्थानीय स्तर पर पुनर्जन्म कि मान्यता कु मजबूत करदन।


== नेपालमा अभ्यास ==
== भारत में अभ्यास ==
नेपालमा, पुनर्जन्म सम्मोहनको अभ्यास सीमित तर बढ्दो छ। काठमाडौं उपत्यकामा केही निजी व्यवसायीहरूले यो सेवा दिँदै आएका छन्। यी चिकित्सकहरू प्रायः मनोविज्ञान, परामर्श, वा वैकल्पिक चिकित्सामा पृष्ठभूमि भएका हुन्छन् र उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय तालिमहरू लिएका हुन सक्छन्। नेपाली संस्कृतिमा '''पुनर्जन्मको अवधारणा''' हिन्दु र बौद्ध धर्मद्वारा गहिरिएको छ। यहाँका धेरै मानिसहरूले पुनर्जन्ममा विश्वास गर्छन् र यसलाई कर्मको नैतिक नियमसँग जोड्छन्। त्यसैले, पश्चिमा देशहरूभन्दा फरकै रूपमा, नेपालीहरूको लागि पूर्वजन्मको विचार नयाँ वा विरोधाभासी छैन। तर, सम्मोहनको माध्यमबाट यसलाई जाँच्ने प्रयास भने अपेक्षाकृत नयाँ र आधुनिक विधि हो। केही धार्मिक नेताहरू यसलाई सन्देहको दृष्टिले हेर्छन् भने केहीले यसलाई आत्मिक अन्वेषणको एक मार्गको रूपमा स्वीकार्छन्।
भारत में, जैकि पुनर्जन्म कि अवधारणा हिंदू, बौद्ध, जैन, औ सिख धर्मों में मौजूद , '''पिछला जन्म सम्मोहन''' कि प्रति एक स्वाभाविक जिज्ञासा औ स्वीकार्यता छ। कई शहरी केंद्रों जैसे दिल्ली, मुंबई, बेंगलुरु औ चेन्नई में प्रमाणित हिप्नोथेरेपिस्ट इ सेवा दींदन। भारतीय संदर्भ में, इ चिकित्सा अक्सर '''कर्म''' कि सिद्धांत से जुड़ी हुई देखी जांद - यानि वर्तमान समस्याएं पिछले जन्मों कि कर्मों कि फल हो सक्यां, औ सम्मोहन इ कर्मिक बंधनों कि समझ औ समाधान कि एक रास्ता दे सक्यां।
भारत में कुछ जानल-मानल व्यक्ति जे इ क्षेत्र में काम करदन या प्रचार करदन, उनमें डॉ. '''निरंजन मोहंती''' (जेकु काम आध्यात्मिक सम्मोहन पर छ), '''हंसदेव शर्मा''', औ '''सिस्टर शिवानी''' (ब्रह्मकुमारी) जैका लोग शामिल छन, जेकु दृष्टिकोण अलग-अलग छ। गढ़वाल-कुमाऊं कि संदर्भ में देख्यां त, यैं कि लोक मान्यताओं में भी आत्मा कि यात्रा, पिछला जन्म, औ देवी-देवताओं कि अवतार कि कहाणियां शामिल छन, जेकरा कारण इ विधा कि प्रति एक सहज समझ मौजूद छ।


== कानूनी नैतिक विचारहरू ==
== कानूनी नैतिक विचार ==
नेपालमा पुनर्जन्म सम्मोहनलाई विशेष रूपमा नियमन गर्ने कुनै ठोस कानून छैन। तर, यो अभ्यास निम्न नैतिक सीमाहरूमा बाँधिएको हुनुपर्छ:
भारत में, '''पिछला जन्म सम्मोहन''' कु एक "वैकल्पिक चिकित्सा" कि रूप में देख्यां जांद। इ कु नियंत्रित करण वाला कोई एक केंद्रीय कानून नि छ, पर चिकित्सकों कु स्थानीय स्वास्थ्य नियमों औ नैतिक दिशानिर्देशों कि पालना करणी चांद। जरूरी छ कि चिकित्सक अच्छी तरह प्रशिक्षित हो, रोगी कु प्रक्रिया कि सीमाओं औ जोखिमों से अवगत कराया, औ उनकी गोपनीयता कि रक्षा करा। कै बि मानसिक रूप से अस्थिर व्यक्ति (जैसे सिजोफ्रेनिया या गंभीर डिप्रेशन) पर इ तकनीक इस्तेमाल नि करणी चांद। सबसे महत्वपूर्ण
* '''सूचित सहमति:''' ग्राहकलाई प्रक्रियाको सम्पूर्ण जानकारी, सम्भावित जोखिम (भावनात्मक उत्तेजना, झूटा स्मृति निर्माण) र यसको विवादास्पद प्रकृतिको बारेमा स्पष्ट रूपमा बताउनु पर्छ।
* '''योग्यता:''' चिकित्सकले सम्मोहनको उचित प्रशिक्षण लिएको हुनुपर्छ र गम्भीर मानसिक रोग (जस्तो स्किजोफ्रेनिया) भएका व्यक्तिहरूलाई यो चिकित्सा नदिनु पर्छ।
* '''दुरुपयोग रोकथाम:''' चिकित्सकले आफ्नो प्रभावको दुरुपयोग गरेर ग्राहकलाई गलत सुझाव दिनु वा आर्थिक शोषण गर्नु हुँदैन।
* '''सीमा:''' यो चिकित्सा पारम्परिक चिकित्साको विकल्प होइन, पूरक मात्र हो भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ।
नेपालमा, यदि कोई चिकित्सकले आफूलाई "डाक्टर" भनेर चिनाउँछ भने नेपाल मेडिकल काउन्स

Revisión del 12:18 1 abr 2026

पिछला जन्म सम्मोहन (अंग्रेजी: Regression Hypnosis या Past Life Regression) एक प्रकार कु सम्मोहन चिकित्सा हो जिसमें व्यक्ति कु सम्मोहन कि गहरी अवस्था में ले जैकि, उनकी वर्तमान जिंदगी कि यादों से पिछड़िक या तो बचपन कि यादों (Age Regression) या फिर पिछला जन्म कथित यादों (Past Life Regression) तक पहुंचै जांद। इ कई बार "लाइफ बिटवीन लाइफ्स" (Life Between Lives या LBL) थै, यानि मृत्यु औ जन्म कि बीच कि अवस्था कि अनुभूति कराणो लेई बि इस्तेमाल होन्द।

परिभाषा

पिछला जन्म सम्मोहन एक चिकित्सात्मक प्रक्रिया हो जोकि सम्मोहन कि तकनीक पर आधारित छ। इसमें, एक प्रशिक्षित चिकित्सक या सम्मोहनकार (हिप्नोथेरेपिस्ट) व्यक्ति कु काफी गहरी रिलैक्स कि अवस्था में लै जांद, जैकि उनुकी चेतना कि सतह पर आम तौर पर दबी रैण वाली सूचनाओं तक पहुंच सक्यां। इ समस्या कि जड़, चाहे वो शारीरिक दर्द हो, फोबिया हो, या फिर अज्ञात डर औ चिंता, उनुकी मूल वजह ढूंढ़णो लेई इस्तेमाल हो सक्यां। मान्यता इ छ कि कई समस्याओं कि जड़ हमारे वर्तमान जन्म से पहल कि घटनाओं में छ, जेकरा तक इ प्रक्रिया द्वारा पहुंच सक्यां।

इतिहास

सम्मोहन कि मदद से पिछली यादों तक जाण कि अवधारणा नई नि छ, पर पिछला जन्म सम्मोहन कि लोकप्रियता कि शुरुआत २०वीं सदी कि मध्य में भयीं।

  • मोरे बर्नस्टीन (Morey Bernstein): अमेरिकी व्यवसायी मोरे बर्नस्टीन कु इ क्षेत्र में अग्रणी मान्यां जांद। उनरि १९५६ कि किताब द सर्च फॉर ब्राइडी मर्फी (The Search for Bridey Murphy) ने दुनिया भर में हलचल मचा दी। इ किताब में उनु एक महिला (रूथ सिमंस) कु सम्मोहन करिक १९वीं सदी कि आयरलैंड में "ब्राइडी मर्फी" कि जिंदगी जीण कि कहाणी दर्ज करी, जेकरा बाद इ विधा पर चर्चा तेज भयीं।
  • ब्रायन वीस (Brian Weiss): अमेरिकी मनोचिकित्सक ब्रायन वीस कि १९८८ कि किताब मेनी लाइव्स, मेनी मास्टर्स ने इ विषय कु वैज्ञानिक औ चिकित्सीय दृष्टिकोण से प्रस्तुत करी। उनु अपणी मरीज "कैथरीन" कि कहाणी सुनायीं, जेकु सम्मोहन उपचार दैं समय ८६ पिछला जन्म कि यादें आयीं। वीस कि काम ने पिछला जन्म सम्मोहन कु एक चिकित्सीय औ आध्यात्मिक उपकरण कि रूप में स्थापित करण में बड़ी भूमिका निभाई।
  • माइकल न्यूटन (Michael Newton): माइकल न्यूटन कि काम ने लाइफ बिटवीन लाइफ्स (LBL) कि अवधारणा कु विकसित करी। उनरि किताब जर्नी ऑफ द सोल में उनु बताया कि कैकि सम्मोहन कि मदद से व्यक्ति मृत्यु औ अगला जन्म लेण कि बीच कि अवस्था (सोल स्टेट) का अनुभव कर सक्यां, जैमें आत्माओं कि समूह, गाइड, औ जीवन कि योजना बणाण जैसी बातें शामिल छन।
  • डोलोरेस कैनन (Dolores Cannon): डोलोरेस कैनन ने अपणी क्वांटम हीलिंग हिप्नोथेरेपी तकनीक विकसित करी। उनु कई सत्रों में "विशेषज्ञ" कहल जाण वाली उच्च चेतना अवस्थाओं से बातचीत कि रिपोर्ट दीं, जेमें पृथ्वी कि इतिहास, अंतरिक्षीय जीवन, औ जटिल आध्यात्मिक अवधारणाओं पर चर्चा शामिल छै।

कार्यप्रणाली

पिछला जन्म सम्मोहन कि प्रक्रिया आमतौर पर कई चरणों में पूरी होन्द: १. प्रारंभिक परामर्श: चिकित्सक रोगी कि समस्या, इतिहास, औ उद्देश्य समझद। २. आराम औ सम्मोहन कि प्रेरणा: रोगी कु आरामदायक स्थिति में बैठाया या लिटाया जांद। फिर शांत, स्थिर आवाज में विशेष सुझाव दै जांद जेकरा द्वारा वो धीरे-धीरे गहरी रिलैक्स कि अवस्था में चल्यां जांद। ३. प्रतिगमन (रिग्रेशन): चिकित्सक रोगी कु समय में पीछे ले जाण लेई मार्गदर्शन करद। पहिल तो वर्तमान जीवन कि पुराणी यादों (जैसे स्कूल कि पहिल दिन) तक जाया जा सक्यां, फिर धीरे-धीरे जन्म कि समय, गर्भावस्था, औ फिर उनुकी कथित पिछली जिंदगी कि घटनाओं तक। ४. अन्वेषण औ उपचार: जो दृश्य या अनुभव सामने आन्द, चिकित्सक उनुकरा समझण औ उनमें से कै बि नकारात्मक भावना या ट्रौमा कु निकारण में मदद करद। इ "रीफ्रामिंग" या "रीलीज" कि प्रक्रिया हो सक्यां। ५. सामान्य अवस्था में वापसी औ चर्चा: रोगी कु धीरे-धीरे सामान्य चेतना में लाया जांद औ फिर पूरे अनुभव पर चर्चा होन्द।

प्रकार

पिछला जन्म सम्मोहन कि मुख्य रूप से तीन प्रकार छन:

  • आयु प्रतिगमन (Age Regression): इसमें व्यक्ति कु उनुकी वर्तमान जिंदगी कि पिछली उम्र (जैसे बचपन या किशोरावस्था) में ले जाया जांद। इ अक्सर वर्तमान समस्याओं कि जड़, जे बचपन कि कै दुखद घटना से जुड़ी छ, उनुकी पहचान औ उपचार लेई इस्तेमाल होन्द।
  • पिछला जन्म प्रतिगमन (Past Life Regression): इ सबसे चर्चित प्रकार छ। इसमें व्यक्ति कु उनुकी वर्तमान जन्म से पहल कि कै जिंदगी कि अनुभवों तक ले जाया जांद। लोग अक्सर अलग-अलग ऐतिहासिक काल, स्थान, लिंग, औ सामाजिक स्थिति में अपण आप कु देख्दन।
  • जीवनांतराल प्रतिगमन (Life Between Lives Regression - LBL): इ माइकल न्यूटन द्वारा विकसित उन्नत प्रकार छ। इसमें व्यक्ति कु मृत्यु कि तत्काल बाद कि अनुभव औ फिर अगला जन्म लेण से पहल कि आध्यात्मिक दुनिया (सोल वर्ल्ड) कि यात्रा करायी जांद। इ अनुभव अक्सर गहन आध्यात्मिक ज्ञान, जीवन कि योजना समझण, औ आत्मा कि गाइडों से मिलण जैसी बातें लैन्द।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण

वैज्ञानिक समुदाय पिछला जन्म सम्मोहन कि प्रति सामान्यतः संशयवादी रवैया रखद। मुख्य आलोचना इ छ कि सम्मोहन कि अवस्था में दिमाग बहुत सुझाव ग्रहण करण लेई संवेदनशील होन्द। कथित पिछली जिंदगी कि यादें वास्तव में किताबों, फिल्मों, कहाणियों, या सामूहिक चेतना से आई सूचनाओं कि एक कल्पनाशीन पुनर्संयोजन हो सक्यां। मनोविज्ञान इ "क्रिप्टोमनेसिया" (भूली हुई यादों कि गलत याद आण) औ "कन्फैब्युलेशन" (अचेतन रूप से कहाणी बणाण) जैसी घटनाओं कि ओर इशारा करद। हालांकि, ब्रायन वीस जैका कुछ चिकित्सकों कि दावा छ कि चिकित्सीय लाभ, भले ही यादों कि स्रोत कुछ बि हो, वास्तविक औ महत्वपूर्ण छन।

पुनर्जन्म शोध

भारत औ कई एशियाई देशों में पुनर्जन्म कि अवधारणा धार्मिक मान्यताओं में गहराई से जुड़ी छ। इ मान्यता कि आधार पर, पिछला जन्म सम्मोहन कि प्रति रुचि स्वाभाविक छ। डॉ. इयान स्टीवेनसन (Ian Stevenson), एक अमेरिकी मनोचिकित्सक, ने पुनर्जन्म कि संभावना पर दशकों तक वैज्ञानिक शोध करी, खासकर बच्चों में स्वतः सामने आण वाली पिछली जिंदगी कि यादों कि जांच करिक। उनरि काम, जेमें भारत समेत कई देश शामिल छन, ने इ विषय कु एक गंभीर शोध कि विषय बणाया। उत्तराखंड औ हिमाचल कि कई गांवों में बच्चों द्वारा अपणा "पिछले परिवार" कि याद करण कि घटनाएं सुन्यां जांद, जे स्थानीय स्तर पर पुनर्जन्म कि मान्यता कु मजबूत करदन।

भारत में अभ्यास

भारत में, जैकि पुनर्जन्म कि अवधारणा हिंदू, बौद्ध, जैन, औ सिख धर्मों में मौजूद छ, पिछला जन्म सम्मोहन कि प्रति एक स्वाभाविक जिज्ञासा औ स्वीकार्यता छ। कई शहरी केंद्रों जैसे दिल्ली, मुंबई, बेंगलुरु औ चेन्नई में प्रमाणित हिप्नोथेरेपिस्ट इ सेवा दींदन। भारतीय संदर्भ में, इ चिकित्सा अक्सर कर्म कि सिद्धांत से जुड़ी हुई देखी जांद - यानि वर्तमान समस्याएं पिछले जन्मों कि कर्मों कि फल हो सक्यां, औ सम्मोहन इ कर्मिक बंधनों कि समझ औ समाधान कि एक रास्ता दे सक्यां। भारत में कुछ जानल-मानल व्यक्ति जे इ क्षेत्र में काम करदन या प्रचार करदन, उनमें डॉ. निरंजन मोहंती (जेकु काम आध्यात्मिक सम्मोहन पर छ), हंसदेव शर्मा, औ सिस्टर शिवानी (ब्रह्मकुमारी) जैका लोग शामिल छन, जेकु दृष्टिकोण अलग-अलग छ। गढ़वाल-कुमाऊं कि संदर्भ में देख्यां त, यैं कि लोक मान्यताओं में भी आत्मा कि यात्रा, पिछला जन्म, औ देवी-देवताओं कि अवतार कि कहाणियां शामिल छन, जेकरा कारण इ विधा कि प्रति एक सहज समझ मौजूद छ।

कानूनी औ नैतिक विचार

भारत में, पिछला जन्म सम्मोहन कु एक "वैकल्पिक चिकित्सा" कि रूप में देख्यां जांद। इ कु नियंत्रित करण वाला कोई एक केंद्रीय कानून नि छ, पर चिकित्सकों कु स्थानीय स्वास्थ्य नियमों औ नैतिक दिशानिर्देशों कि पालना करणी चांद। जरूरी छ कि चिकित्सक अच्छी तरह प्रशिक्षित हो, रोगी कु प्रक्रिया कि सीमाओं औ जोखिमों से अवगत कराया, औ उनकी गोपनीयता कि रक्षा करा। कै बि मानसिक रूप से अस्थिर व्यक्ति (जैसे सिजोफ्रेनिया या गंभीर डिप्रेशन) पर इ तकनीक इस्तेमाल नि करणी चांद। सबसे महत्वपूर्ण