Diferencia entre revisiones de «सम्मोहन»

De Reincarnatiopedia
Bot: Created Hypnosis article in Bihari
Bot: Created Hypnosis article in Nepali
Línea 1: Línea 1:
'''सम्मोहन''' (Hypnosis) एक ऐसो मानसिक अवस्था आ तकनीक हवे जेकरा में एकाग्रता, केंद्रित ध्यान, आ सुझावशीलता (suggestibility) में बढ़ती देखल जाला। ई एक प्रकार के ट्रांस (trance) जइसन अवस्था हवे, जेकरा में व्यक्ति शांत आ गहिरा रूप से केंद्रित महसूस करे ला आ सुझाव (suggestions) के प्रति खासा संवेदनशील हो जाला। भारत आ बिहार में एकरा के अक्सर '''मेस्मेरिज्म''' (mesmerism) या '''सम्मोहन विद्या''' के नाँव से भी जानल जाला।
'''सम्मोहन''' (Hypnosis) एक मानसिक अवस्था हो जसलाई निद्राको अवस्था भन्दा फरक, एकाग्रताको गहिरो अवस्था वा ट्रान्सको रूपमा परिभाषित गरिन्छ। यो एक प्रकारको चेतनाको परिवर्तित अवस्था हो जसमा व्यक्तिको ध्यान केन्द्रित हुन्छ, बाह्य वातावरणप्रति चेतना कम हुन्छ र सुझाव ग्रहण गर्ने क्षमता (suggestibility) बढी हुन्छ। सम्मोहन एक चिकित्सकीय उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिए पनि यो जादु वा अलौकिक शक्ति होइन।
 
सम्मोहन केरा उपचार (चिकित्सीय सम्मोहन), मनोरंजन (मंच सम्मोहन), आ आत्म-सुधार (सेल्फ-हिप्नोसिस) खातिर इस्तेमाल कइल जाला। ई दिमाग के ओह ताकत के इस्तेमाल करे ला जे हमनी के सोच, आदत, आ यहाँ तक कि शारीरिक संवेदना के भी बदल सके ला।


== परिभाषा ==
== परिभाषा ==
सम्मोहन एक ऐसो प्रक्रिया हवे जेकरा में '''सम्मोहनकार''' (hypnotist) कवनो व्यक्ति के शांत आ आराम से बैठाके या लिटाके, एकाग्रता आ ध्यान के गहिरा स्तर पर ले जावे ला, जेकरा के '''सम्मोहन अवस्था''' (hypnotic trance) कहल जाला। ई अवस्था नींद ना हवे, बल्कि एक तरह के जागृत एकाग्रता हवे। ई अवस्था में, व्यक्ति के '''आल्फा''' आ '''थीटा''' मस्तिष्क तरंग (brain waves) सक्रिय होखे ला, जे आराम आ रचनात्मकता से जुड़ल बा।
सम्मोहन भनेको एक मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया हो जसमा '''सम्मोहन चिकित्सक''' (Hypnotherapist) ले ग्राहकलाई शान्त वातावरणमा विशेष प्रकारका शब्दहरू र तरिकाहरू प्रयोग गरेर ट्रान्स अवस्थामा पुर्याउँछन्। यस अवस्थामा व्यक्तिको अवचेतन मन (subconscious mind) सघाउ पाउँछ र नकारात्मक विचार, आदत, वा शारीरिक लक्षणहरूमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यसलाई नेपालीमा कहिलेकाहीँ '''सम्मोहन चिकित्सा''' वा '''ट्रान्स चिकित्सा''' पनि भनिन्छ।
 
सम्मोहन के मुख्य सिद्धांत हवे '''सुझावशीलता'''। सम्मोहन अवस्था में, व्यक्ति तर्क-वितर्क (critical faculty) के सामान्य स्तर कम हो जाला आ ओह व्यक्ति के सम्मोहनकार द्वारा दिहल गइल रचनात्मक सुझाव (जइसे कि दर्द कम होखे, धूम्रपान छूट जाय, आत्मविश्वास बढ़े) के प्रति अधिक खुले मन से स्वीकार करे ला। हालाँकि, सम्मोहन में व्यक्ति के ओह सुझाव ना माने पर मजबूर ना कइल जा सके ला जे ओकर नैतिकता या इच्छा के खिलाफ होखे।


== इतिहास ==
== इतिहास ==
सम्मोहन के इतिहास प्राचीन हवे। दुनिया भर में प्राचीन मिस्र, ग्रीस, आ भारत में भी ट्रांस जइसन अवस्था के उपयोग धार्मिक आ चिकित्सीय रूप से होखे के प्रमाण बा। भारत में, ऋषि-मुनि लोग ध्यान (मेडिटेशन) आ समाधि के गहिरा अवस्था में प्रवेश करे के तरीका जानल रहलें, जे सम्मोहन से मिलत-जुलत बा।
=== विश्व सन्दर्भ ===
 
सम्मोहनको इतिहास प्राचीन मिस्र, ग्रीस र भारतका सभ्यतामा समेत पाइन्छ जहाँ मन्दिर निद्रा (Temple Sleep) वा ध्यानका विधिहरू प्रचलित थिए। आधुनिक सम्मोहनको जनक '''फ्रान्ज एन्टन मेस्मर''' (१८औँ शताब्दी) लाई मानिन्छ जसले "पशु चुम्बकत्व" (Animal Magnetism) को सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। पछि स्कटिस चिकित्सक '''जेम्स ब्रेड''' ले यसलाई वैज्ञानिक आधार दिए र "हिप्नोसिस" शब्दको प्रयोग गरे जुन ग्रीक शब्द "हिप्नोस" (निद्रा) बाट आएको हो।
आधुनिक सम्मोहन के शुरुआत 18वीं सदी में '''फ्रांज एंटन मेस्मर''' (Franz Anton Mesmer) नामक ऑस्ट्रियाई चिकित्सक से भइल। ऊ "पशु चुंबकत्व" (animal magnetism) के सिद्धांत दिहलें, जेकरा मानल जाय कि शरीर में एक तरल चुंबकीय ऊर्जा बहत रहल आ एकरा के संतुलित करे से रोग ठीक हो सकत बा। एकरा के भारत में '''मेस्मेरिज्म''' के नाँव से जानल गइल आ 19वीं सदी के अंत आ 20वीं सदी के शुरुआत में कई भारतीय चिकित्सक एकरा के इस्तेमाल करे लगल।


भारत में, '''कलकत्ता मेडिकल कॉलेज''' '''मद्रास मेडिकल कॉलेज''' में मेस्मेरिज्म पर चर्चा आ प्रयोग भइल। स्वतंत्रता के बाद, '''डॉ. धर्मेंद्र''' जइसन मनोचिकित्सक सम्मोहन के भारतीय चिकित्सा पद्धति में एकीकृत करे के कोसिस कइलें। बिहार में, सम्मोहन के ज्ञान पारंपरिक रूप से कुछ योगी आ साधु लोग के बीच मौजूद रहल, हालाँकि एकरा के एक औपचारिक चिकित्सा पद्धति के रूप में मान्यता बाद में मिलल।
=== नेपाली सन्दर्भ ===
नेपालमा सम्मोहनको अवधारणा परम्परागत रूपमा '''झाडफुक''', '''ध्यान''', '''तान्त्रिक क्रिया''' '''गुरु-शिष्य परम्परा'''सँग जोडिएको देखिन्छ। तर आधुनिक वैज्ञानिक सम्मोहनको प्रवेश २०औँ शताब्दीको मध्य तिर भएको मानिन्छ। सन् १९७० को दशकपछि काठमाडौंमा केही मनोचिकित्सकहरूले यसलाई चिकित्साको अंगको रूपमा प्रयोग गर्न थाले। '''नेपाल मनोविज्ञान परिषद्''' र '''त्रिभुवन विश्वविद्यालय''' अन्तर्गतका मनोविज्ञान विभागहरूले यस विषयमा अध्ययन र प्रशिक्षणलाई बढावा दिएका छन्।


== प्रकार ==
== प्रकार ==
सम्मोहन के मुख्य रूप से तीन गो प्रकार बाड़ें:
सम्मोहनलाई प्रायः दुई मुख्य श्रेणीमा विभाजन गरिन्छ:
* '''परम्परागत सम्मोहन''' (Traditional Hypnosis): यसमा चिकित्सकले प्रत्यक्ष आदेश र सुझावहरू दिन्छन्। यो विधि धूम्रपान छोड्ने, तौल घटाउने, डर तथा चिन्ता नियन्त्रण गर्ने जस्ता उद्देश्यका लागि प्रयोग हुन्छ।
* '''एरिक्सोनियन सम्मोहन''' (Ericksonian Hypnosis): अमेरिकी मनोचिकित्सक '''मिल्टन एरिक्सन''' द्वारा विकसित यस विधिमा कथाकथन, रूपक र अप्रत्यक्ष सुझावहरू प्रयोग गरिन्छ। यो विधि अधिक सूक्ष्म र प्रभावकारी मानिन्छ।
* '''स्व-सम्मोहन''' (Self-Hypnosis): व्यक्तिले आफैंलाई सम्मोहन अवस्थामा पुर्याउने तरिका हो जसलाई तनाव व्यवस्थापन र ध्यान केन्द्रित गर्न सिक्न सकिन्छ।
* '''रिग्रेसन सम्मोहन''' (Regression Hypnosis): यस विधिमा व्यक्तिलाई अवचेतन मनमा गहिरो पुगेर विगतका घटनाहरू, बाल्यकाल वा '''[[रिग्रेसन सम्मोहन]]''' को सिद्धान्त अनुसार पूर्वजन्मको अनुभव सम्म पनि फर्काउन सकिन्छ। यो विवादास्पद भए तापनि नेपालमा केही चिकित्सकहरूले यसलाई आघातपूर्ण घटनाबाट उब्रिन प्रयोग गर्छन्।


* '''पारंपरिक/प्रत्यक्ष सम्मोहन (Traditional/Direct Hypnosis):''' इसमें सम्मोहनकार सीधा आदेशात्मक भाषा (authoritative language) का इस्तेमाल करे ला, जइसे "अब आपके आँख लगी जा रहल बा," या "आप सो रहल बाड़ें।"
== वैज्ञानिक अनुसन्धान ==
* '''एरिक्सोनियन सम्मोहन (Ericksonian Hypnosis):''' अमेरिकी मनोचिकित्सक '''मिल्टन एरिक्सन''' द्वारा विकसित ई तकनीक अप्रत्यक्ष आ कहानी सुनावे के शैली (metaphors and stories) पर आधारित बा। ई भारत में खासकर मनोचिकित्सा में लोकप्रिय बा।
विश्वभरि सम्मोहनको प्रभावकारिता सम्बन्धि धेरै अनुसन्धान भएका छन्। '''कार्यात्मक चुम्बकीय अनुनाद इमेजिङ''' (fMRI) जस्ता न्यूरोइमेजिङ प्रविधिले देखाए अनुसार सम्मोहन अवस्थामा मस्तिष्कको कार्यप्रणालीमा परिवर्तन हुन्छ, विशेष गरी ध्यान र नियन्त्रण सम्बन्धी क्षेत्रहरू सक्रिय हुन्छन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले पनि केही मानसिक र शारीरिक अवस्थाहरूको उपचारमा यसलाई सहायक मानेको छ।
* '''सेल्फ-हिप्नोसिस (Self-Hypnosis):''' इसमें व्यक्ति खुद के सम्मोहन अवस्था में ले जाला। ई तनाव प्रबंधन, परीक्षा के तैयारी, आ आत्मविश्वास बढ़ावे खातिर बहुत प्रचलित बा। कई भारतीय योग आ ध्यान के तकनीक सेल्फ-हिप्नोसिस से मिलत-जुलत बा।


इनहना के अलावा, '''चिकित्सीय सम्मोहन''' (Therapeutic Hypnosis) आ '''मंच सम्मोहन''' (Stage Hypnosis) दू गो प्रमुख उपयोग बाड़ें। [[प्रतिगमन सम्मोहन]] (Regression Hypnosis) चिकित्सीय सम्मोहन के ही एक प्रकार हवे जेकरा में व्यक्ति के अतीत के याद (बचपन या पूर्व जन्म) में ले जाइल जाला ताकि वर्तमान समस्या के मूल कारण पता लगावल जा सके।
नेपालमा यस क्षेत्रमा व्यवस्थित अनुसन्धान अहिले सम्म सीमित नै छ। तर '''नेपाल मेडिकल काउन्सिल''' '''नेपाल साइकोलोजिकल एसोसिएशन''' जस्ता निकायहरूले यसलाई एक पूरक चिकित्सा को रूपमा मान्यता दिने विषयमा छलफल गरिरहेका छन्। केही निजी अस्पताल र मनोवैज्ञानिक सेवा केन्द्रहरूले यो सेवा प्रदान गर्छन्।


== वैज्ञानिक अनुसंधान ==
== प्रयोगहरू ==
सम्मोहन के प्रभावशीलता पर दुनिया भर में वैज्ञानिक शोध होखत रहल बा। भारत में भी '''अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान (एम्स)''', '''राष्ट्रीय मानसिक स्वास्थ्य एवं तंत्रिका विज्ञान संस्थान (निमहंस)''', '''भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान (आईआईटी)''' में सम्मोहन पर शोध भइल बा। शोध से पता चलल बा कि सम्मोहन दिमाग के कार्य करे के तरीका बदल देत बा। न्यूरोइमेजिंग स्टडी से पता चलल बा कि सम्मोहन अवस्था में, दिमाग के ओह हिस्सा सक्रिय हो जाला जे ध्यान आ नियंत्रण से जुड़ल बा, आ ओह हिस्सा कम सक्रिय हो जाला जे बाहरी दुनिया के जानकारी प्रोसेस करे ला।
सम्मोहनका विविध चिकित्सकीय र गैर-चिकित्सकीय प्रयोगहरू छन्:
* '''मानसिक स्वास्थ्य''': चिन्ता, अवसाद, दुःखाइ, फोबिया, तनाव व्यवस्थापन, निद्राको समस्या (अनिद्रा) को उपचारमा।
* '''शारीरिक स्वास्थ्य''': पुरानो दुखाइ व्यवस्थापन, माइग्रेन, चर्मरोग (जस्तै सोरायसिस), पाचन समस्या, र इम्युनिटी बढाउने उद्देश्यले।
* '''व्यसन मुक्ति''': धूम्रपान, मद्यपान, अन्य नशा कुरीति छोडाउने कार्यमा।
* '''प्रदर्शन सुधार''': खेलकुद, शिक्षा, कला र सार्वजनिक बोलाइमा आत्मविश्वास बढाउन।
* '''अन्य''': दन्त चिकित्सामा डर कम गर्ने, शल्यक्रिया पश्चातको पीडा नियन्त्रण, र अचेतन मनमा लुकेका आघातपूर्ण स्मृतिहरू समाधान गर्ने (ट्राउमा थेरेपी)।


ई बात साबित भइल बा कि सम्मोहन से '''दर्द प्रबंधन''' (Pain Management) में मदद मिल सके ला, खासकर डेंटल प्रक्रिया, प्रसव पीड़ा, आ कैंसर के दर्द में। एकरा के '''मनोदैहिक रोग''' (Psychosomatic Disorders) जइसे कि चिड़चिड़ा आंत्र सिंड्रोम (IBS), एक्जिमा, आ उच्च रक्तचाप के इलाज में भी प्रभावी पावल गइल बा।
== नेपालमा कानूनी स्थिति ==
नेपालमा सम्मोहन चिकित्साको कानूनी स्थिति स्पष्ट रूपमा परिभाषित छैन। '''नेपाल मेडिकल काउन्सिल''' ले मान्यता प्राप्त डाक्टर वा मनोचिकित्सकले नै यो सेवा दिनुपर्छ भन्ने सिफारिस गरेको छ। तर, '''झाडफुक''', '''ध्यान गुरु''' र '''योग शिक्षक''' हरूले पनि यसप्रकारको सेवा दिंदै आएका छन्। कुनै पनि व्यक्तिले "सम्मोहन चिकित्सक" को उपाधि लिनु अगाडि सम्बन्धित पेशागत संस्थाको सदस्यता र प्रमाणित प्रशिक्षणको आवश्यकता छ। धोखाधडी, अनैतिक प्रयोग वा मानसिक शोषण गरेमा सामान्य कानून अन्तर्गत मुद्दा चलाउन सकिने व्यवस्था छ।


== अनुप्रयोग ==
== सांस्कृतिक दृष्टिकोण ==
भारत आ बिहार में सम्मोहन के विविध अनुप्रयोग बाड़ें:
नेपाली समाजमा सम्मोहनप्रति दुईवटा विपरीत दृष्टिकोण पाइन्छ। एकतर्फ, यसलाई आधुनिक विज्ञानसँग जोडेर हेरिन्छ भने अर्कोतर्फ, यसलाई परम्परागत अलौकिक क्रियासँग तुलना गरिन्छ। धेरै मानिसहरूले यसलाई '''तान्त्रिक''', '''जादुगर''' वा '''ध्यानी''' हरूसँग सम्बन्धित ठान्छन्। टेलिभिजन र मञ्चमा हुने "मन पढ्ने" वा "सम्मोहन" को प्रदर्शनीले यस विषयप्रति गलत धारणा पनि फैलाएका छन्। तर पछिल्लो समयमा शिक्षित वर्गमा यसको चिकित्सकीय प्रयोगप्रति बढ्दो रुचि देखिएको छ। नेपालको आध्यात्मिक परम्परा, विशेष गरी '''हिन्दू''' र '''बौद्ध''' धर्ममा पाइने गहिरो ध्यानका अभ्यासहरू सम्मोहनजस्तै मानसिक एकाग्रताको अवस्था सिर्जना गर्ने देखिन्छ।


* '''चिकित्सीय क्षेत्र:''' मनोचिकित्सक, मनोवैज्ञानिक, आ कुछ चिकित्सक सम्मोहन के इस्तेमाल तनाव, चिंता, अवसाद, फोबिया, नशा मुक्ति (धूम्रपान, शराब), वजन नियंत्रण, नींद के समस्या (अनिद्रा), आ आदत में सुधार खातिर करत बा।
== नेपालका उल्लेखनीय व्यवसायीहरू ==
* '''दंत चिकित्सा:''' कई दंत चिकित्सक बेहोशी के इंजेक्शन से डरल मरीजन के सम्मोहन के मदद से इलाज करत बा।
नेपालमा सम्मोहन चिकित्सालाई लोकप्रिय बनाउन केही व्यक्तिहरूको योगदान रहेको छ:
* '''शिक्षा:''' छात्र लोग के एकाग्रता बढ़ावे, परीक्षा के डर कम करे, आ याददाश्त बेहतर बनावे खातिर सेल्फ-हिप्नोसिस सिखावल जाला। पटना, भागलपुर आ गया में कई कोचिंग संस्थान एकरा पर कार्यशाला करावे ला।
* '''डा. सुरेन्द्र कार्की''': नेपाली मनोचिकित्सक जसले धेरै वर्षदेखि काठमाडौंमा सम्मोहन चिकित्सा प्रदान गर्दै आएका छन् र यस विषयमा सार्वजनिक व्याख्यान दिन्छन्।
* '''खेल:''' क्रिकेट, तीरंदाजी जइसन खेल में मानसिक दृढ़ता बढ़ावे खातिर खिलाड़ी लोग के सम्मोहन तकनीक सिखावल जाला।
* '''डा. अरूण कुमार सिंह''': मनोवैज्ञानिक जो एरिक्सोनियन सम्मोहनमा विशेषज्ञता राख्छन् र उनले नेपालमा यसको प्रशिक्षण पनि सुरु गरेका छन्।
* '''मनोरंजन:''' मंच सम्मोहन भारत के कई शहरन में लोकप्रिय बा, जेकरा में सम्मोहनकार दर्शकन के मंच पर बुलाके मनोरंजक प्रयोग करावे ला। हालाँकि, एकरा पर नैतिक बहस भी होखे ला।
* '''योगी नारायण प्रसाद श्रेष्ठ''': परम्परागत ध्यान र आधुनिक सम्मोहन विधिलाई जोडेर काम गर्ने एक चिनारी व्यक्तित्व।
* '''नेपाल हिप्नोसिस सोसाइटी''': यो संस्था सम्मोहन चिकित्सकहरूलाई संगठित गर्न, प्रशिक्षण आयोजना गर्न र जनचेतना अभियान चलाउने काम गर्छ।


== भारत में कानूनी स्थिति ==
== यो पनि हेर्नुहोस् ==
भारत में, सम्मोहन के कानूनी दर्जा एकर उपयोग पर निर्भर करे ला। '''चिकित्सीय सम्मोहन''' के अभ्यास करे खातिर, व्यक्ति के एक '''मान्यता प्राप्त चिकित्सा पेशेवर''' होखे के जरूरत बा, जइसे कि एमबीबीएस, एमडी (मनोचिकित्सा), या एम.फिल (क्लिनिकल साइकोलॉजी) डिग्री धारक। '''भारतीय चिकित्सा परिषद''' (Medical Council of India) आ '''रिहैबिलिटेशन काउंसिल ऑफ इंडिया''' (Rehabilitation Council of India) एकरा के मान्यता देत बा।
* [[मनोविज्ञान]]
 
* [[मनोचिकित्सा]]
हालाँकि, '''मंच सम्मोहन''' आ '''सेल्फ-हिप्नोसिस कोच''' के लिए अलग से कोई राष्ट्रीय लाइसेंस नियम ना बा। कुछ राज्य अपना-अपना नियम बनावे सकत बा। अगर कोई बिना चिकित्सा योग्यता के सम्मोहन से इलाज करे आ नुकसान पहुँचावे, तब ओकरा पर '''भारतीय दंड संहिता''' (IPC) के तहत मुकदमा चल सके ला। '''प्रतिगमन सम्मोहन''' खासकर पूर्व जन्म से संबंधित दावा करे वाला लोग पर कानूनी नजर रहल बा, काहें कि एकर दुरुपयोग हो सके ला।
* [[ध्यान]]
 
* [[अवचेतन मन]]
== सांस्कृतिक दृष्टिकोण ==
* [[रिग्रेसन सम्मोहन]]
बिहार आ भारत के समाज में सम्मोहन के प्रति दृष्टिकोण मिलाजुला बा। एक ओर, ई मानल जाला कि ई एक '''वैज्ञानिक तकनीक''' हवे जेकरा के असर देखावल जा सके ला। दूसरी ओर, अभी भी कई लोग एकरा के '''जादू-टोना''', '''टोटका''', या '''अलौकिक शक्ति''' से जोड़ के देखे ला, काहें कि एकरा के प्रभाव समझ में ना आवे वाला बा।
* [[तनाव व्यवस्थापन]]
* [[नेपाल मनोविज्ञान परिषद्]]


बिहार के गाँव-देहात में, कभी-कभी पारंपरिक हीलर (ओझा, गुनिया) लोग ट्रांस अवस्था में प्रवेश करे के तरीका इस्तेमाल करत बा, जेकरा के लोग सम्मोहन से जोड़ के देखे ला। शहरी इलाका में, शिक्षित वर्ग एकरा के एक वैकल्पिक चिकित्सा पद्धति के रूप में अपनावत बढ़त बा। धार्मिक नजरिया से, कुछ लोग एकरा के आत्मा पर नियंत्रण के कोसिस माने ला, जबकि दूसर लोग एकरा के योग आ ध्यान के ही एक रूप माने ला।
== सन्दर्भ सामग्री ==
{{Reflist}}


== भारत के उल्लेखनीय व्यवसायी ==
== बाह्य कडीहरू ==
भारत में सम्मोहन के क्षेत्र में कई प्रमुख हस्ती बाड़ें जिनहन के योगदान बहुत महत्वपूर्ण रहल बा:
* [http://www.nepalpsychology.org.np नेपाल साइकोलोजिकल एसोसिएशन]
* [https://nmc.org.np नेपाल मेडिकल काउन्सिल]


* '''डॉ. एस.जे. रुहेला''' (Dr. S.J. Ruhela): भारत के प्रमुख सम्मोहन चिकित्सक आ शिक्षक रहलें। ऊ कई किताब लिखलें आ '''इंडियन सोसाइटी ऑफ क्लिनिकल एंड एक्सपेरिमेंटल हिप्नोसिस''' के गठन में अगुआई कइलें।
[[Category:Hypnosis]]
* '''डॉ. बी.एम. हेगड़े''' (Dr. B.M
[[Category:Psychology]]
[[Category:नेपालमा स्वास्थ्य सेवा]]

Revisión del 01:11 1 abr 2026

सम्मोहन (Hypnosis) एक मानसिक अवस्था हो जसलाई निद्राको अवस्था भन्दा फरक, एकाग्रताको गहिरो अवस्था वा ट्रान्सको रूपमा परिभाषित गरिन्छ। यो एक प्रकारको चेतनाको परिवर्तित अवस्था हो जसमा व्यक्तिको ध्यान केन्द्रित हुन्छ, बाह्य वातावरणप्रति चेतना कम हुन्छ र सुझाव ग्रहण गर्ने क्षमता (suggestibility) बढी हुन्छ। सम्मोहन एक चिकित्सकीय उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिए पनि यो जादु वा अलौकिक शक्ति होइन।

परिभाषा

सम्मोहन भनेको एक मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया हो जसमा सम्मोहन चिकित्सक (Hypnotherapist) ले ग्राहकलाई शान्त वातावरणमा विशेष प्रकारका शब्दहरू र तरिकाहरू प्रयोग गरेर ट्रान्स अवस्थामा पुर्याउँछन्। यस अवस्थामा व्यक्तिको अवचेतन मन (subconscious mind) सघाउ पाउँछ र नकारात्मक विचार, आदत, वा शारीरिक लक्षणहरूमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यसलाई नेपालीमा कहिलेकाहीँ सम्मोहन चिकित्सा वा ट्रान्स चिकित्सा पनि भनिन्छ।

इतिहास

विश्व सन्दर्भ

सम्मोहनको इतिहास प्राचीन मिस्र, ग्रीस र भारतका सभ्यतामा समेत पाइन्छ जहाँ मन्दिर निद्रा (Temple Sleep) वा ध्यानका विधिहरू प्रचलित थिए। आधुनिक सम्मोहनको जनक फ्रान्ज एन्टन मेस्मर (१८औँ शताब्दी) लाई मानिन्छ जसले "पशु चुम्बकत्व" (Animal Magnetism) को सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। पछि स्कटिस चिकित्सक जेम्स ब्रेड ले यसलाई वैज्ञानिक आधार दिए र "हिप्नोसिस" शब्दको प्रयोग गरे जुन ग्रीक शब्द "हिप्नोस" (निद्रा) बाट आएको हो।

नेपाली सन्दर्भ

नेपालमा सम्मोहनको अवधारणा परम्परागत रूपमा झाडफुक, ध्यान, तान्त्रिक क्रियागुरु-शिष्य परम्परासँग जोडिएको देखिन्छ। तर आधुनिक वैज्ञानिक सम्मोहनको प्रवेश २०औँ शताब्दीको मध्य तिर भएको मानिन्छ। सन् १९७० को दशकपछि काठमाडौंमा केही मनोचिकित्सकहरूले यसलाई चिकित्साको अंगको रूपमा प्रयोग गर्न थाले। नेपाल मनोविज्ञान परिषद्त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गतका मनोविज्ञान विभागहरूले यस विषयमा अध्ययन र प्रशिक्षणलाई बढावा दिएका छन्।

प्रकार

सम्मोहनलाई प्रायः दुई मुख्य श्रेणीमा विभाजन गरिन्छ:

  • परम्परागत सम्मोहन (Traditional Hypnosis): यसमा चिकित्सकले प्रत्यक्ष आदेश र सुझावहरू दिन्छन्। यो विधि धूम्रपान छोड्ने, तौल घटाउने, डर तथा चिन्ता नियन्त्रण गर्ने जस्ता उद्देश्यका लागि प्रयोग हुन्छ।
  • एरिक्सोनियन सम्मोहन (Ericksonian Hypnosis): अमेरिकी मनोचिकित्सक मिल्टन एरिक्सन द्वारा विकसित यस विधिमा कथाकथन, रूपक र अप्रत्यक्ष सुझावहरू प्रयोग गरिन्छ। यो विधि अधिक सूक्ष्म र प्रभावकारी मानिन्छ।
  • स्व-सम्मोहन (Self-Hypnosis): व्यक्तिले आफैंलाई सम्मोहन अवस्थामा पुर्याउने तरिका हो जसलाई तनाव व्यवस्थापन र ध्यान केन्द्रित गर्न सिक्न सकिन्छ।
  • रिग्रेसन सम्मोहन (Regression Hypnosis): यस विधिमा व्यक्तिलाई अवचेतन मनमा गहिरो पुगेर विगतका घटनाहरू, बाल्यकाल वा रिग्रेसन सम्मोहन को सिद्धान्त अनुसार पूर्वजन्मको अनुभव सम्म पनि फर्काउन सकिन्छ। यो विवादास्पद भए तापनि नेपालमा केही चिकित्सकहरूले यसलाई आघातपूर्ण घटनाबाट उब्रिन प्रयोग गर्छन्।

वैज्ञानिक अनुसन्धान

विश्वभरि सम्मोहनको प्रभावकारिता सम्बन्धि धेरै अनुसन्धान भएका छन्। कार्यात्मक चुम्बकीय अनुनाद इमेजिङ (fMRI) जस्ता न्यूरोइमेजिङ प्रविधिले देखाए अनुसार सम्मोहन अवस्थामा मस्तिष्कको कार्यप्रणालीमा परिवर्तन हुन्छ, विशेष गरी ध्यान र नियन्त्रण सम्बन्धी क्षेत्रहरू सक्रिय हुन्छन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले पनि केही मानसिक र शारीरिक अवस्थाहरूको उपचारमा यसलाई सहायक मानेको छ।

नेपालमा यस क्षेत्रमा व्यवस्थित अनुसन्धान अहिले सम्म सीमित नै छ। तर नेपाल मेडिकल काउन्सिलनेपाल साइकोलोजिकल एसोसिएशन जस्ता निकायहरूले यसलाई एक पूरक चिकित्सा को रूपमा मान्यता दिने विषयमा छलफल गरिरहेका छन्। केही निजी अस्पताल र मनोवैज्ञानिक सेवा केन्द्रहरूले यो सेवा प्रदान गर्छन्।

प्रयोगहरू

सम्मोहनका विविध चिकित्सकीय र गैर-चिकित्सकीय प्रयोगहरू छन्:

  • मानसिक स्वास्थ्य: चिन्ता, अवसाद, दुःखाइ, फोबिया, तनाव व्यवस्थापन, निद्राको समस्या (अनिद्रा) को उपचारमा।
  • शारीरिक स्वास्थ्य: पुरानो दुखाइ व्यवस्थापन, माइग्रेन, चर्मरोग (जस्तै सोरायसिस), पाचन समस्या, र इम्युनिटी बढाउने उद्देश्यले।
  • व्यसन मुक्ति: धूम्रपान, मद्यपान, अन्य नशा कुरीति छोडाउने कार्यमा।
  • प्रदर्शन सुधार: खेलकुद, शिक्षा, कला र सार्वजनिक बोलाइमा आत्मविश्वास बढाउन।
  • अन्य: दन्त चिकित्सामा डर कम गर्ने, शल्यक्रिया पश्चातको पीडा नियन्त्रण, र अचेतन मनमा लुकेका आघातपूर्ण स्मृतिहरू समाधान गर्ने (ट्राउमा थेरेपी)।

नेपालमा कानूनी स्थिति

नेपालमा सम्मोहन चिकित्साको कानूनी स्थिति स्पष्ट रूपमा परिभाषित छैन। नेपाल मेडिकल काउन्सिल ले मान्यता प्राप्त डाक्टर वा मनोचिकित्सकले नै यो सेवा दिनुपर्छ भन्ने सिफारिस गरेको छ। तर, झाडफुक, ध्यान गुरुयोग शिक्षक हरूले पनि यसप्रकारको सेवा दिंदै आएका छन्। कुनै पनि व्यक्तिले "सम्मोहन चिकित्सक" को उपाधि लिनु अगाडि सम्बन्धित पेशागत संस्थाको सदस्यता र प्रमाणित प्रशिक्षणको आवश्यकता छ। धोखाधडी, अनैतिक प्रयोग वा मानसिक शोषण गरेमा सामान्य कानून अन्तर्गत मुद्दा चलाउन सकिने व्यवस्था छ।

सांस्कृतिक दृष्टिकोण

नेपाली समाजमा सम्मोहनप्रति दुईवटा विपरीत दृष्टिकोण पाइन्छ। एकतर्फ, यसलाई आधुनिक विज्ञानसँग जोडेर हेरिन्छ भने अर्कोतर्फ, यसलाई परम्परागत अलौकिक क्रियासँग तुलना गरिन्छ। धेरै मानिसहरूले यसलाई तान्त्रिक, जादुगर वा ध्यानी हरूसँग सम्बन्धित ठान्छन्। टेलिभिजन र मञ्चमा हुने "मन पढ्ने" वा "सम्मोहन" को प्रदर्शनीले यस विषयप्रति गलत धारणा पनि फैलाएका छन्। तर पछिल्लो समयमा शिक्षित वर्गमा यसको चिकित्सकीय प्रयोगप्रति बढ्दो रुचि देखिएको छ। नेपालको आध्यात्मिक परम्परा, विशेष गरी हिन्दूबौद्ध धर्ममा पाइने गहिरो ध्यानका अभ्यासहरू सम्मोहनजस्तै मानसिक एकाग्रताको अवस्था सिर्जना गर्ने देखिन्छ।

नेपालका उल्लेखनीय व्यवसायीहरू

नेपालमा सम्मोहन चिकित्सालाई लोकप्रिय बनाउन केही व्यक्तिहरूको योगदान रहेको छ:

  • डा. सुरेन्द्र कार्की: नेपाली मनोचिकित्सक जसले धेरै वर्षदेखि काठमाडौंमा सम्मोहन चिकित्सा प्रदान गर्दै आएका छन् र यस विषयमा सार्वजनिक व्याख्यान दिन्छन्।
  • डा. अरूण कुमार सिंह: मनोवैज्ञानिक जो एरिक्सोनियन सम्मोहनमा विशेषज्ञता राख्छन् र उनले नेपालमा यसको प्रशिक्षण पनि सुरु गरेका छन्।
  • योगी नारायण प्रसाद श्रेष्ठ: परम्परागत ध्यान र आधुनिक सम्मोहन विधिलाई जोडेर काम गर्ने एक चिनारी व्यक्तित्व।
  • नेपाल हिप्नोसिस सोसाइटी: यो संस्था सम्मोहन चिकित्सकहरूलाई संगठित गर्न, प्रशिक्षण आयोजना गर्न र जनचेतना अभियान चलाउने काम गर्छ।

यो पनि हेर्नुहोस्

सन्दर्भ सामग्री

Plantilla:Reflist

बाह्य कडीहरू